Het beleg van Leningrad. En toen?

Op 22 juni 1941 viel het Duitse leger de Sovjet-Unie binnen. Binnen drie maanden was het leger al in de buurt van Leningrad, een van de belangrijkste steden van het land. De Russen probeerden de mensen uit de stad te evacueren, maar door de snelle opmars van de Duitsers lukte dat maar gedeeltelijk.

Leningrad werd afgesloten van de buitenwereld. Dagelijks werd de stad beschoten, en er was een tekort aan alles.

Over de strijd om Leningrad zijn verschillende jeugdboeken geschreven. Ik bespreek er drie: een van ruim vijftig jaar geleden, een van dit jaar, en een van daar tussenin.

Boris van Jaap ter Haar verscheen voor het eerst in 1966, en is nog steeds in de boekhandel te koop. De winter is ingevallen, er is te weinig te eten en Boris heeft alleen zijn moeder nog. Die wil hem het liefst uit de stad laten evacueren, maar Boris wil bij haar blijven. Hij droomt ervan om als hij groter is, Duitse soldaten dood te schieten.

Maar dan gaat hij met zijn buurmeisje op zoek naar eten en gebeurt er iets waardoor zijn zwart-witte visie op de oorlog genuanceerd wordt.

Twee fonkelrode sterren in de blinkend witte sneeuw van Davide Morosinotto verscheen dit jaar. In dit boek is de tweeling Nadja en Viktor geëvacueerd net voordat de stad omsingeld is en de treinen niet meer rijden. Ze raken elkaar kwijt en reizen ver om elkaar te vinden.

Het boek van Morosinotto is duidelijk een boek van deze tijd: het is snel, zit vol actie en avonturen en is fraai geïllustreerd met foto’s en andere illustraties die een goed beeld geven van die tijd. Het boek van Ter Haar is veel meer ingetogen, trager, kijkt met name naar de innerlijke strijd van de hoofdpersoon.

Wat ook opvalt is dat in Boris het communisme nauwelijks een rol speelt; het is een kleinere rol dan die het geloof speelt. In het boek over Nadja en Viktor is het communisme wel heel duidelijk aanwezig, waardoor het wat echter aanvoelt.

Hoewel heel verschillend, zijn beide boeken erg de moeite waard.

Dat geldt ook voor Iedere dag telt, van de Russische Tatjana Wassilijewa. Dat boek is gebaseerd op de jeugdherinneringen van de auteur. Zij woonde in haar jonge jaren in Leningrad, zag hoe Leningrad belegerd werd, en werd toen ze dertien was gevangen genomen en naar Duitsland getransporteerd om als dwangarbeider te werken.

Alle drie de boeken zijn rauw, realistisch, en hard. Er is honger, er is geweld, mensen gaan dood. Daarmee vormen ze een aanklacht tegen de waanzin van de oorlog; dat geldt met name voor de twee oudere boeken.


Boris / Jaap ter Haar 13+ (Van Holkema & Warendorf, 1966; herdruk Ploegsma; illustraties Rien Poortvliet)

* Iedere dag telt / Tatjana Wassilijewa 12+ (Lemniscaat, 1995; vert. uit het Duits naar de oorspronkelijke Russische uitgave: Annelies Hazenberg)

Twee fonkelrode sterren in de blinkend witte sneeuw / Davide Morosinotto 12+ (Fantoom, 2020; vert. uit het Italiaans door Pieter van der Drift en Manon Smits)

Boeken met een * ervoor zijn alleen nog tweedehands te krijgen. De andere boeken zijn nog wel te koop in de (kinder)boekhandel, soms alleen als e-book.

Dit jaar is het thema van de Kinderboekenweek En toen? Tijdens de hele Kinderboekenweek geef ik daarom tips over kinder- en jeugdboeken die in het verleden spelen. Elke dag staat een bepaald thema of een tijdperk centraal. Daarbij ga ik kriskras door de geschiedenis, en bespreek ik zowel oudere als recente boeken. Voor alle leeftijden, maar vooral voor de wat oudere kinderen, vanaf een jaar of 9.

Recente gebeurtenissen. En toen?

De geschiedenis begint vandaag. Dingen die een seconde geleden gebeurd zijn, zijn eigenlijk al geschiedenis. Historische kinderboeken hoeven daarom niet per se heel lang geleden te spelen. De afgelopen jaren verschenen er verschillende boeken waarin een vrij recente gebeurtenis een rol speelde. Vandaag bespreek ik zes boeken die gaan over een gebeurtenis in deze eeuw.

1 januari 2000: de millenniumbug dreigt computers plat te leggen

In de aanloop naar het nieuwe millennium was er bezorgdheid of computers het op 1 januari 2000 nog wel zouden doen. Er zat een fout in oudere computers, waardoor ze dit jaartal niet aan zouden kunnen en terugspringen naar een veel eerdere datum. Dat zou voor grote problemen kunnen zorgen.

Hoe overleef ik het jaar 2000? van Francine Oomen speelt hierop in. Het is het tweede boek in de Hoe overleef ik… serie. De eerste twee delen gingen over letterlijk overleven; de delen erna werd het steeds meer figuurlijk. Het boek verscheen in 1999 en is dus een voorspelling. Achteraf bleek het allemaal wel mee te vallen.

13 mei 2000: ontploffend vuurwerk verwoest wijk in Enschede

Een enorme ontploffing verwoest een woonwijk in Enschede; 23 mensen komen om. Zeven jaar later verscheen Boem, weg! van Marcel Vaarmeijer.

11 juli 2010: Nederland speelt in de finale op het WK voetbal

Niet één, maar twee recente gebeurtenissen in Overspoeld van Gideon Samson en Julius ’t Hart. Het boek speelt zich af op de dag dat Nederland in de finale speelde, maar kijkt ook terug op de tsunami in de Indische Oceaan van 26 december 2004. Pieter was op die dag in Sri Lanka, waar hij werkte als vrijwilliger. In 2010 houdt deze ramp hem nog steeds bezig.

29 oktober 2012: orkaan Sandy legt New York plat

Emilia is in haar eentje in New York, in Honderd uur nacht van Anna Woltz. Dan vallen stroom, het mobiel netwerk en water weg. Ze moet zich zien te redden en krijgt hulp van andere kinderen. Anna Woltz was zelf in New York toen Sandy daar aan land kwam.

21 december 2012: het einde van de wereld

Omdat de Maya-kalender op deze dag ophield, wisten sommigen zeker dat de wereld zou vergaan. In Zonnestorm van Bianca Mastenbroek gaan drie kinderen hier op verschillende manieren mee om. Het boek verscheen voor 21 december, en is dus ook een voorspelling. We weten nu dat die niet klopte.

21 augustus 2017: een totale zonsverduistering in de Verenigde Staten

Nat ontmoet de kluizenaar Milo, die ongeneeslijk ziek is. Zijn laatste wens is om de totale zonsverduistering te zien. Nat gaat het regelen, in In het spoor van de eclips, van Bronagh Curran.


Hoe overleef ik het jaar 2000? / Francine Oomen 9+ (Van Reemst, 1999; herdruk bij Querido. Illustraties van Annet Schaap)

* Boem, weg! / Marcel Vaarmeijer 10+ (Gottmer, 2007)

Overspoeld / Gideon Samson & Julius ’t Hart 15+ (Querido, 2014)

Honderd uur nacht / Anna Woltz 12+ (Querido, 2014)

Zonnestorm / Bianca Mastenbroek 13+ (De Vier Windstreken 2012)

In het spoor van de eclips / Bronagh Curran 13+ (Gottmer, 2016; vert. uit het Engels: Esther Ottens)

Boeken met een * ervoor zijn alleen nog tweedehands te krijgen. De andere boeken zijn nog wel te koop in de (kinder)boekhandel, soms alleen als e-book.

Dit jaar is het thema van de Kinderboekenweek En toen? Tijdens de hele Kinderboekenweek geef ik daarom tips over kinder- en jeugdboeken die in het verleden spelen. Elke dag staat een bepaald thema of een tijdperk centraal. Daarbij ga ik kriskras door de geschiedenis, en bespreek ik zowel oudere als recente boeken. Voor alle leeftijden, maar vooral voor de wat oudere kinderen, vanaf een jaar of 9.