Pjotr van Lenteren over Bernadette Custers

Pjotr van Lenteren is recensent van de Volkskrant en, zoals hij zelf zegt, “Custersfan”. Dit zijn zijn favoriete vertalingen door Bernadette Custers:

“Ik vind alles wat ze vertaalt prachtig, ze schrijft gewoon Nederlands als een schrijver en niet als een vertaler. Dit zijn boeken waar ik haar stijl en de inhoud van het origineel mooi vond samengaan.

  • Paard paart tijger tijger / Mette Eike Neerlin
  • De zomer waarin mijn vader homo werd / Endre Lund Eriksen
  • Tonje en de geheime brief / Maria Parr
  • Hannu, hannu / Geir Gulliksen
  • De wonderlijke lotgevallen van Olle en Lena / Maria Parr
  • Dief van de duivel / Mikael Engström
  • Tobbe / Mikael Engström”

Bernadette Custers: “Kinder- en jeugdboeken vertalen – dat leek me helemaal het einde!”

Na enige omzwervingen na de middelbare school heb ik er alsnog voor kunnen kiezen om van mijn passie – talen – mijn beroep te maken. Kinder- en jeugdboeken vertalen – dat leek me helemaal het einde! Omdat legio talen, van Nieuwgrieks tot Chinees, me trokken heb ik destijds allerlei Nederlandse uitgevers bestookt met de vraag: welke taal/talen kun je nou het beste kiezen?

De enige uitgever die een brief terug typte (1987), was Querido-eindredacteur Jacques Dohmen (een kei!): ‘De meeste kinder- en jeugdboeken worden uit het Engels vertaald. […] Daarna komen, denk ik, Duits en Zweeds. […] de enige zinnige raad die ik je kan geven: doe vooral dat waar je belangstelling naar uitgaat, waar je hart voor open staat en waar (waarschijnlijk) je talenten liggen. Dan bereik je met het meeste plezier de beste resultaten. Ook al vertaal je uit het Albanees.’

Zweeds, dat trok me. De taal van Pippi! Die bleek deel uit te maken van Scandinavische taal- en letterkunde, waar je ‘automatisch’ de drie andere Scandinavische talen – Deens en de twee Noorse talen Bokmål en Nynorsk – meepikt. Goeie keuze, want een veelzijdig taalgebied. Tijdens mijn studie aan de UvA (’88-’93) begon ik – in ruil voor Scandinavische kinderboeken – al boekverslagen voor uitgeverij Sjaloom & Wildeboer te maken.

Wanneer ben je begonnen met vertalen? Wat was je eerste vertaling?
Afgestudeerd in het voorjaar 1993 begon ik algauw aan mijn vertaaldebuut, het Deense magische jeugdboek Troldmandens Søn, van Cecilie Eken, voor een Vlaamse uitgeverij, verschenen als De zoon van de tovenaar (1995). Destijds nog voor een zacht prijsje, de uitgever zei zich niet meer te kunnen permitteren. Mijn begeleidende Nederlandse redacteur (hard nodig, zo weinig vrij als ik toen durfde vertalen) wilde wel wandelen en (ver voor het #MeToo-tijdperk) best tongen op een parkbankje. Hm, vreemde vogels, die geletterden…

Gelukkig bleef het bij die ene poging tot bijbetaling in natura. En kwamen er nieuwe uitgevers en veel mooie boeken op mijn pad. Prentenboeken van Ulf Stark & Anna Höglund en de jeugdroman Zomerzeer van Hilde Hagerup (2005) bij Querido. Mijn Tobbeeigen ‘doorbraak’ kwam met de vertaling van Mikael Engströms Tobbe (2004), een waanzinnig mooi tragikomisch jeugdboek, bij uitgeverij Van Goor, destijds onder de bezielende redactie van Harminke Medendorp (later Marieke Woortman en Susanne Diependaal). Voor die uitgever heb ik sindsdien diverse mooie kinder- en jeugdboeken vertaald, o.a. nog twee Engström-pareltjes, en het novellen-elftal De vriend van de vriendin van de moeder van Maja van de Zweedse Katarina Kieri (2009). En recent: Paard, paard, tijger, tijger­ – het debuut van de Deense Mette Eike Neerlin.

Ook Nicole Harmsen, zelf Norge-fiel, van uitgeverij Lannoo (tot ± tien jaar terug nog met Nederlandse dependance) speelde me prachtige Noorse projecten toe, zoals Hannu Kaneel-en-konijnHannu van Geir Gulliksen, 2006, en een enkele Zweedse: Kaneel en Konijn (Kanel och Kanin) van Ulf Stark en Charlotte Ramel, een prentenboek op rijm (daar doet elk woord ertoe!). En een topvangst: de boeken van Maria Parr (ook wel de Noorse Astrid Lindgren genoemd). De Olle & Lena-boeken (2007 en 2018) en Tonje GlimmerdalTonje en de geheime brief (2010). Even fantastisch als ongelooflijk uitdagend om te doen, gezien Parrs heel eigen taal: een mix van Nynorsk en Parriaans. De boeken van Mikael Engström en Maria Parr hebben hier volgens mij de meest persaandacht gekregen.

Hoeveel boeken heb je inmiddels vertaald?
Het totaal aantal prenten-, kinder- en jeugdboeken tot nog toe is ongeveer 55.

Wat vind je het fijnste aan vertaler zijn? En wat vind je het minst fijne?
De fijnste dingen aan het vertaalvak zijn: het proces zelf: het puzzelen, onderzoeken van allerlei vreemde elementen (variërend van Noorse linefiskeri – beuglijnvisserij tot Een-stormachtig-jaar-voor-Olle-en-LenaRagnarok, oudnoordse mythologie, zoals in Parrs laatste boek), het spelen met taal, vooral waar het eigen (woord)vondsten van de auteur betreft. Plus de uitdaging om sfeer, stijl taal, inhoud van het origineel hier opnieuw tot een soepel geheel te kneden. Dat is bij pittige boeken (zoals van Parr) echt monnikenwerk, waar je absoluut voor moet (willen) gaan.

Het minst fijn is de druk op de ketel door deadlines. En het allerergst: (te) veel redacteuren die op je tekst losgaan en/of redacteuren die niet op één lijn met je (tekst) zitten. Het dieptepunt was het boek waar in een recente zomervakantie door ± vijf redacteuren lustig op losgegaan was. Hjälp!

Aan welke vertaling heb je goede herinneringen?
Vertalingen die ik koester, die me dierbaar zijn (geweest): bij uitstek Tobbe (Dogge) van Mikael Engström, het prachtige tragikomische verhaal over halfwees Tobbe, die zich te midden van leeftijdgenoten in een arme Stockholmse buitenwijk tijdens zomerse straatavonturen staande houdt, regelmatig zijn moeder in de hemel bijpraat en haar terloops trakteert op de nieuwste weetjes, filosoferend vanuit de vensterbank. Tobbe is zo’n jongen die ik in 2003 direct in mijn hart sloot, en na dropping van hem in zijn Nederlandse vertolking ook echt ging missen.

Hannu,-HannuEen ander hart- en zielboekje was de Noorse Hannu, Hannu van Geir Gulliksen, een juweeltje. En ook Maria Parrs Olle en Lena zijn echte vriendjes geworden die me dierbaar zijn.

Wat vind je over het algemeen lastig om te vertalen?
Lastig, of liever gezegd erg uitdagend om te vertalen: boeken vanuit het Nynorsk, met name die van Maria Parr, omdat ze doorspekt zijn met onvindbare dialectwoorden en eigen Parriaanse uitdrukkingen. Contact met de auteur vind ik dan ook van onschatbare waarde, om mogelijke misverstanden en vertaalblunders te voorkomen. Dat contact lukt overigens zo goed als altijd. Een enkele keer niet, zoals bij veelschrijver Henning Mankell van wie ik ± tien jaar terug een aantal (gedateerde, wel mooie) jeugdboeken vertaalde.

Van welke schrijver zou je graag eens een boek vertalen?
Een Zweedse auteur wiens jeugdboeken ik geweldig vond is Per Nilsson. Ik ontdekte zijn vroege boekwerk al tijdens mijn studie voor Sjaloom & Wildeboer, maar uiteindelijk is hij bij een andere uitgever terechtgekomen en door een collega-vertaler vertaald.

Dat laatste vind ik sowieso best lastig: we vissen met een aantal ScandinaVISten in één en dezelfde vijver, zijn elkaars collega’s én concurrenten.

O ja, en Één minuut eerlijkheid uit 2007 (Ærlighetsminuttet, 2005) van Bjørn Sortland, dat eveneens door diezelfde uitgever weggekaapt is voor de neus van de mijne… (Ik sta overigens op goede voet met Femke Muller, collega-vertaler van zowel Per Nilsson als Bjørn Sortland).

Welk boek dat nog niet vertaald is, wil je graag vertalen?
Comedy Queen
Een boek dat graag door mij vertaald wil worden is de Zweedse Comedy Queen van Jenny Jägerfeld. Alweer een pareltje… over Sasha van 12-13 die haar depressieve moeder verliest aan zelfdoding en er vervolgens ALLES aan doet om vooral NIET op haar moeder te gaan lijken en Comedy Queen wil worden om haar vader weer aan het lachen te maken. CQ is mij afgelopen april al toegespeeld door een Zweeds agentschap om hier aan de uitgeversman of -vrouw te brengen, en heb ik in de vorm van een uitgebreid boekverslag warm aanbevolen aan de ene na de andere uitgever: zeven maanden lang heeft het langs zeven uitgevers gezworven…

Hoe dat nu afloopt… hou ik liever nog even geheim.

Zie je dingen veranderen in het vak?
Zeker! Er wordt, met name door basisschoolbovenbouwers (de lezers boven de magische leeftijd, die niet meer in Sinterklaas geloven) en middelbare scholieren meer gelezen op smartphones dan in boeken – gemiddeld gezien.

Natuurlijk zijn er uitzonderingen, maar in vergelijking met tien-twintig jaar geleden is het leesanimo bij jonge lezers ‘beneden peil’. En hoor ik van professionele leesbevorderaars dat het vooral het leesplezier is dat van jongs af aan gestimuleerd mot, willen de jonkies blijven lezen.

Niks nieuws natuurlijk, maar wel van grote invloed op ons vak. Want: uitgevers zijn veel terughoudender en kritischer bij het aankopen van exotische (kinder- en jeugd)boeken – is míjn ervaring. Op het Angelsaksisch (en Duitse) taalgebied speelt dat minder: die boeken kunnen uitgevers zelf lezen en beoordelen.

Paard-paard-tijger-tijgerEr worden heeelaas minder pareltjes aangedurfd, Comedy Queen is één voorbeeld, en mijn eervorige boek, Hest hest, tiger tiger – Paard, paard, tijger, tijger vroeg ook om lang-wachten-op-de-knoop-doorhak-geduld. Verrassend genoeg heeft het wel een Gouden Lijst in de wacht gesleept (al tellen prijzen van vakjury’s minder dan die van de Kinderjury of Jonge Jury).

En bekijk je de boeken die nu populair zijn, dan zijn dat vaak andere genres dan mijn Scandinavisjes, hoewel de Noorse William Wenton (reeks in de sfeer van Harry P) die nu geschreven wordt door Bobbie Peers en de Zweedse YA-thriller Slutet over Het einde (van de wereld) van Mats Strandberg, wel in die populaire lijn liggen. Laatstgenoemd boek ‘mocht’ ik vlak voor de Frankfurter Buchmesse in no time lezen en er een leesrapport van fabrieken voor mijn enthousiaste uitgever, die nu weer in de wik- en weegfase is.

Aldus een greep uit mijn vertalersbestaan waar ik liefst nooit meer uit weg wil gaan…

Bernadette Custers

– vertaler Zweedse/Noorse/Deense kinder- en jeugdboeken

PS: Zonder kinderboekenvertalers zouden Alice in Wonderland, Winnie-the-Pooh, Pippi Långstrump en heel veel andere sprookjes- en boekenhelden uitsluitend door hun eigen taalgenoten kunnen worden meebeleefd

H.C. Kaspersma: “ik vind het fijn dat ik me de gehele dag in een andere wereld mag begeven”

Ik ben H.C. Kaspersma. Helena Christian, wat afgekort wordt tot Chriss. Ik ben 36 jaar en heb Kunst en Cultuur, Nederlands en Literatuurwetenschap gestudeerd. Ik woon in het prachtige Utrecht, en als ik niet aan het werk ben, lees ik natuurlijk graag! Verder houd ik van gamen, series kijken, naar de bioscoop gaan en fietsen of wandelen. En katten.

Wanneer ben je begonnen met vertalen? Wat was je eerste vertaling?
15-dagen-zonder-hoofdIn 2012 vertaalde ik mijn eerste boek: 15 dagen zonder hoofd van Dave Cousins. Het duurde heel lang voor het boek werd uitgebracht, en nadat ik die vertaling had ingeleverd ben ik een paar jaar niet verder gegaan met vertalen. Maar toen het eenmaal was uitgegeven werd het genomineerd voor de Gouden Lijst! Dat was echt super; ik had slechts één boek vertaald, en er werd gelijk al zo veel aandacht aan besteed. Het boek won nét niet, maar ik heb er wel een eervolle vermelding voor mijn allereerste vertaling van het CPNB aan overgehouden!

Welke vertaling van jou is het bekendste, denk je?
De-Tepper-tweeling-maakt-New-York-onveiligIk denk dat dat momenteel The Glittering Court van Richelle Mead is… Maar als ik kijk naar uitleencijfers van de Lira, dan wordt mijn vertaling van De Tepper-tweeling maakt New York onveilig van Geoff Rodkey het meest uitgeleend in de bibliotheken.

Hoeveel boeken heb je inmiddels vertaald?
Nog niet zo heel veel, een stuk of twaalf. Plus nog twee vertalingen die al wel klaar zijn, maar die nog uitgegeven moeten worden.

Wat vind je het fijnste aan vertaler zijn? En wat vind je het minst fijne?
Fijn: mogen lezen als werk, creatief werk hebben, mijn hersenen gebruiken (ik heb vroeger een jaar lang in een fabriek gewerkt. Ha, dat wil je echt niet), overal kunnen werken waar ik wil, maar bovenal: dat ik me de gehele dag in een andere wereld mag begeven!

Minder fijn: je eigen financiën moeten regelen. Mijn god, dáár ben ik slecht in!!! Gelukkig bestaan er boekhouders.

Hoe ga je te werk?
Eerst lees ik het boek helemaal door. Niet eens met de blik van een vertaler, maar gewoon met de blik van een doorsnee lezer. Als ik het uit heb dan zet ik pas mijn vertalersbril op, en neem ik het boek nog een keer door om alvast aantekeningen te maken en dingen op te schrijven waar ik rekening mee moet houden. Dan begin ik gewoon bij pagina 1 met vertalen. Eerst in klad. Wat ik vaak doe, is ’s ochtends het stuk doornemen dat ik de dag ervoor heb vertaald. Dan pas ik al veel aan: haal ik er foutjes uit, vervang ik bepaalde woorden, gooi ik zinnen om, enz. Als ik dan de kladversie af heb, neem ik de gehele tekst weer door en verandert er weer heel veel. Op het allerlaatst doe ik ‘de grote doorloop’, wat betekent dat ik mijn vertaling weer lees met de blik van een lezer in plaats van een vertaler. En dan stuur ik het geheel naar de redacteur.

Welke hulpmiddelen gebruik je allemaal?
Koffie. Heeeeel veel koffie. En verder al die standaard woordenboeken, websites en hulpmiddelen die andere vertalers ook gebruiken. En een boekenstandaard! Die is niet meer weg te denken van mijn bureau.

Hoe ziet je werkdag er ongeveer uit?
Ten eerste slaap ik lang uit. Ik ben niet iemand die om acht uur ’s ochtends al helemaal klaar zit voor een werkdag tot vijf uur ’s middags. Meestal werk ik direct wanneer ik uit bed ben één à twee uurtjes, dan pas neem ik een douche, en dan zie ik wel hoe de rest van de werkdag verloopt. Ik heb geen vast ritme, soms werk ik juist ’s nachts omdat mijn concentratie dan opeens piekt. Soms ga ik in een koffietentje werken. Soms werk ik samen met vrienden (die thuiswerken of ook zzp’er zijn). Andere dagen ga ik een hele dag in het park zitten werken/lezen. Meestal zit ik gewoon in mijn eentje thuis te werken. Zonder vaste tijden. Ik zoek zoveel mogelijk afwisseling in mijn werkdagen, een vast ritme is toch net iets te saai voor mij. Maar dat vind ik nou juist zo leuk aan vertaler zijn: dat je je eigen werktijden kunt indelen, en zelf mag bepalen of je ineens een pauze van twee uur inlast. Heerlijk!

Over welke vertaling ben je het meest tevreden?
The-glittering-courtIk ben tevreden over al mijn vertalingen, misschien op twee na. Maar als ik moet kiezen… denk ik toch de vertalingen van Richelle Meads boeken. Sowieso wilde ik, voor ik vertaler werd, juist háár boeken vertalen. Om te oefenen heb ik altijd haar romans gebruikt, en toen ik plotseling de opdracht kreeg voor The Glittering Court voelde ik me zeer vereerd. Ik ben er in elk geval het meest trots op.

Aan welke vertaling heb je goede herinneringen?
Aan mijn allereerste vertaling, 15 dagen zonder hoofd. Ten eerste voelde het geweldig dat ik zomaar een vertaalopdracht bij een grote uitgeverij had binnengesleept. Vanuit het niets! Het verhaal over Laurence en zijn broertje Jay vond ik práchtig, en het zal denk ik altijd mijn lievelingetje blijven. Ik heb erg veel gelachen ook tijdens het vertaalproces. Hardop. Als ik dan even iets anders moest doen dan vertalen, moest ik weer helemaal landen in de ‘echte’ wereld. Dan had ik het idee dat ik Laurence in de supermarkt tegen zou komen.

Ik heb het boek vertaald in mijn toenmalige kantoortje, waar ik altijd heel lekker zat, maar waar ik later uit moest omdat het werd omgebouwd tot dokterspraktijk. Als ik de vertaling van 15 dagen weer teruglees, waan ik me weer helemaal terug in dat fijne kantoortje.

Wat vind je over het algemeen lastig om te vertalen?
Actiescènes. Die kan ik me maar moeilijk inbeelden. En om goed te kunnen vertalen moet je natuurlijk alles helder voor je zien, vooral als er veel tegelijk gebeurt in één scène. Volgens mij doe ik over een actiescène twee, drie, vier keer zo lang als over een wetenschappelijk relaas.

Welk boek dat door iemand anders vertaald is, had je zelf graag willen vertalen?
De Bovenwereld-serie van Scarlett Thomas. Deel 1, Drakendal en deel 2, De magiërs. Ik ben stiekem hartstikke jaloers op Anne Douqué! Sinds ik Scarlett Thomas ontdekte ben ik al fan. Ze schreef tot voor kort alleen voor volwassenen, waarvan er maar 1 boek naar het Nederlands was vertaald. Dat haar kinderboekenserie vertaald werd is compleet langs me heen gegaan, tot ik Drakendal in de winkel zag staan. Wat een gewéldig verhaal weer!

Van welke schrijver zou je graag eens een boek vertalen?
Scarlett Thomas, dus. Ik zou erg graag de rest van haar boeken voor volwassenen willen vertalen, want veel mensen in Nederland missen nu een geweldige Britse auteur. Qua YA-boeken spreken P.C. en Kristin Cast me wel aan, en qua kinderboeken heb ik nog een hele waslijst van auteurs die ik wel zou willen vertalen. Vooral klassiekers, die al vertaald zijn.

Welk boek dat nog niet vertaald is, wil je graag vertalen?
It's kind of a funny storyIt’s Kind of a Funny Story van Ned Vizzini. Ik heb het weleens aangedragen bij redacteurs, maar ze vinden het te oud (het is een boek uit 2006). Erg jammer, want het is een van de betere YA boeken die ik in de afgelopen vijf jaar heb gelezen.

Hoe kom je in beeld bij uitgevers?
Gewoon door e-mails te sturen. Soms een keertje bellen. In de tijd dat ik nog in een boekwinkel werkte (ik heb negen jaar lang in boekwinkels gewerkt) kwam ik toevallig weleens een redacteur als klant tegen, en kwam ik zo in contact met een uitgeverij. Maar doorgaans is het gewoon mailen, hoor. Zij mailen mij of ik mail naar hen.

Maak je je wel eens zorgen over computervertalingen? Zullen die jouw werk overbodig maken?
Ja! Ik zie dat mijn collega kinderboekenvertalers er niet bang voor zijn, maar… Ik zéker wel! Nou ja, bang is een groot woord. Het zal vast niet binnen een paar jaar gebeuren… Maar als je naar alle ontwikkelingen rondom AI kijkt, dan zie ik dat echt wel een keertje gebeuren. Dan kun je het hebben over menselijke emoties, en weet ik niet wat allemaal, maar die computer gaat ons echt wel inhalen. (Of lees ik te veel SF?)

Waar werk je op het moment aan?
Ik heb net een vertaling ingeleverd, en heb momenteel eventjes niets. Er stond een vertaling gepland in mijn agenda voor nu, maar ik heb net te horen gekregen dat die toch niet doorgaat… Daar ben ik erg verdrietig om, want het was een gewéldig boek!

Als ik eventjes niet met vertalen bezig ben doe ik vaak ook redactie- en correctiewerk, en typ ik af en toe transcripten uit. Momenteel werk ik aan een reeks transcripten. Er staat wel een nieuwe vertaling gepland voor over een paar maanden – dat wordt deel 2 uit een heel leuke, spannende kinderboekenreeks! Maar deel 1 daarvan moet eerst nog uitkomen, dus ik verklap nog even niets.

Wat lees je in je vrije tijd?
Vaak lees ik Nederlandse vertalingen van YA. Ik vind het belangrijk om een beetje up-to-date te blijven in dat genre. Daarnaast vaak klassiekers, gothic novels, af en toe eens een thriller, maar het liefst nog rare en (ver)vreemde(nde) literatuur. Ik heb literatuurwetenschap gestudeerd, daardoor blijf ik denk ik wel een alles-lezer. Alles wat fictie is, zeg maar. Mits het goed geschreven is. Slecht geschreven boeken smijt ik nog weleens door de kamer… Mijn favoriete schrijvers zijn Scarlett Thomas, Anne Rice, Margaret Atwood, Haruki Murakami, Richelle Mead en Renate Dorrestein. Non-fictie vind ik dan weer niet zoveel aan. Dan heb ik aan een artikel wel genoeg.

Try this at home, met Margot Reesink

Om zelf te ervaren hoe lastig vertalen kan zijn, leggen we je op sommige dagen een opgave voor waar je zelf op mag puzzelen. Deze opgave verschijnt om 18:30 (maar dus niet alle dagen). Heb je een mooie oplossing bedacht? Zet hem dan in de reacties hieronder.

Margot Reesink stuurde deze opgave in.

Het Engels heeft de prachtige constructie van het zogenoemde ‘singular they’. Wanneer het geslacht van iemand niet bekend is, of niet terzake doet, of wanneer diegene er zelf niet mee wil worden aangeduid, kun je naar één enkele persoon verwijzen met het meervoudige ‘they’.

Zo ook in deze passage uit ‘Leah on the Offbeat’, waarin Leah en Abby voor een feestje worden uitgenodigd:

 

“Cool. Well, if you’re up for it, my friend Eva is having people over tomorrow night. They live downstairs—it’s literally this exact apartment, but on the fifth floor. Leah, you would love them. They’re a drummer.”

That casual singular they. It isn’t even my pronoun, but it feels like a hug.

 

Hiermee verwijst de spreker dus naar haar ‘friend’ Eva en duidt haar aan met ‘they’.

Margot Reesink: “Vertalen is voor mensen die kunnen twijfelen”

Mijn naam is Margot Reesink (geb. 1967), ik ben moeder van twee zoons (15 en 11) en ik woon in Beverwijk. Na de middelbare school heb ik aan de UvA mijn propedeuse Frans gehaald en ben verder gegaan met de ‘bovenbouwstudie’ Vertaalwetenschap, die toen nog bestond. Daarna heb ik lang als bureauredacteur en journalist gewerkt en pas in 2001 ben ik beroepsmatig gaan vertalen, toen ik als ondertitelaar voor MTV in Londen aan de slag ging.

Incidenteel vertaal ik ook andere dingen: bijvoorbeeld teksten voor de tentoonstellingen en catalogi van het Allard Pierson Museum in Amsterdam en heel soms nog artikelen uit de New York Times of The Guardian voor Het Parool. Naast vertaler ben ik persklaarmaker, dat houdt in dat ik manuscripten corrigeer voor uitgevers. Dat kunnen vertalingen zijn, maar ook origineel Nederlandse boeken.

In mijn vrije tijd hou ik van tuinieren, lezen en doe ik aan kettlebell-training en pilates, en verder ga ik graag kijken bij de waterpolowedstrijden van mijn zoons.

Wanneer ben je begonnen met vertalen? Wat was je eerste vertaling?
Geek-Girl-blundert-doorMijn eerste boekvertaling dateert pas uit 2013 – ik kom dus net kijken! Ik had in een mail aan een redacteur bij Gottmer over een correctieklus laten vallen dat ik een vertaalopleiding had en een tijdje later werd ik benaderd voor mijn eerste boekvertaling: Geek Girl blundert door. Ik was zelf al vergeten dat ik het had gezegd… ik ben er dus echt ingerold.

Zij-en-ikWelke vertaling van jou is het bekendste, denk je?
Als vertaler heb je niet veel inzicht in de verkoopcijfers van je boeken. Ik ga maar een beetje af op wat ik op social media voorbij zie komen en dan denk ik dat Wat als dit het is en Zij en ik aardig bekend zijn.

Hoeveel boeken heb je inmiddels vertaald?
Dan moet ik even spieken op mijn site, ik weet het niet uit mijn hoofd. (…)

Dat zijn er als ik het goed heb iets meer dan dertig, waarvan een stuk of twintig Young Adult- en kinderboeken. En ik ben alweer bezig met de volgende.

Hoe ga je te werk?
Ik lees het boek eerst helemaal, altijd de papieren versie (ik werk steeds vaker van manuscript, dus is er nog geen boek) en meestal lekker op de bank of in bed. Ik neem me elke keer weer voor om dat ‘als lezer’ te doen, maar in de praktijk ga ik toch altijd meteen aantekeningen zitten maken – oplossingen die me al te binnen schieten, eventuele moeilijkheden, opmerkingen over de stijl en dergelijke.

Het begin van een vertaling vind ik altijd lastig. Ik moet het voor mijn gevoel elke keer weer in de vingers krijgen en dat is ook de fase waarin ik het meest aan mezelf twijfel. Toch werk ik snel – dat wil zeggen: ik blijf niet te lang nadenken als ik ergens niet meteen uitkom, omdat ik dan uit de flow raak. Ik geef in de kantlijn of met een kleurtje aan wat het probleem is. Vaak schiet me dan een oplossing te binnen als ik drie dagen later de was op sta te hangen of zo. Overigens zijn de problemen die ik verwacht bijna altijd redelijk gemakkelijk te verhelpen  – maar ik loop bij elke vertaling wel een keer vast op een plaats waar ik dat totaal niet had zien aankomen.

Ik hou een weekplanning bij om in de gaten te houden of ik nog op schema lig en een jaarplanning om de grotere boekvertalingen in te plannen. Mede daardoor heb ik weinig deadlinestress (ik klop dit wel meteen af, natuurlijk).

Als de eerste versie klaar is, loop ik er nog een keer doorheen en hou ik de brontekst erbij. Dan hak ik de laatste knopen door en daarna gaat alles naar de redacteur, met wie ik tussendoor soms ook contact heb.

Dingen waar ik zelf echt niet uitkom, plaatsen waar ik wat verder van de tekst ben afgeweken of vindplaatsen van termen enzovoorts geef ik allemaal aan in de uiteindelijke versie die naar de uitgever gaat. Dan weten ze daar waarom ik bepaalde keuzes heb gemaakt, dat scheelt iedereen tijd. En het kan enorm helpen wanneer je feedback krijgt van iemand.

Welke hulpmiddelen gebruik je allemaal?
Ik prijs me nog elke dag gelukkig met de uitvinding van het internet, waar ik vanochtend in een online woordenboek nog een mij totaal onbekend Schots woord op heb gevonden. In mijn studietijd moest je nog met een lijstje naar de bibliotheek en dan maar hopen dat je alles kon vinden. Wat ik daar wel van heb meegenomen is dat ik zonder gêne specialisten benader als ik er niet uitkom. Vorig jaar bijvoorbeeld nog een schilderijenrestaurateur van het Rijksmuseum gebeld over een obscuur gereedschapje.

Hoe ziet je werkdag er ongeveer uit?
Ik ontbijt met mijn zoons, werk ze vervolgens de deur uit en ga dan rond een uur of half negen aan de slag. Ik heb thuis een werkkamertje en dat bevalt prima. Ik wil zo weinig mogelijk afleiding, heb bijna nooit muziek aan (alleen als ik mijn administratie doe). Om rsi-klachten te voorkomen neem ik bijna elk uur een pauze van tien minuten, dan doe ik iets huishoudelijks, wandel even de tuin in of geef de planten water of zo. Ik vind het voor lichaam en geest erg prettig om tussendoor even concreet bezig te zijn.

’s Middags rond een uur of drie stop ik er meestal mee of ga ik iets doen waarbij ik niet meer achter de computer hoef – van acquisitie tot manuscripten lezen. Ik werk zo’n 25-30 uur per week.

Nadat ik er een paar jaar geleden bijna aan onderdoorging hou ik mijn avonden en weekends vrij. Maar als er een kind ziek is of als er iets anders in mijn omgeving gebeurt wat mijn aandacht vraagt, dan is het soms gewoon nodig.

Wat zijn volgens jou de kenmerken van een perfecte vertaling?
De perfecte vertaling bestaat niet! Iedereen maakt fouten, en ook al wordt een vertaling altijd nagekeken – er blijven altijd dingen over ‘die beter hadden gekund’. En neem van mij aan dat de vertaler zelf degene is die dat het beste ziet, want de meeste vertalers zijn perfectionisten. Of op zijn minst niet snel tevreden…

Over welke vertaling ben je het meest tevreden?
Nou, tevreden… ik kijk erg uit naar een vertaling die volgend jaar uitkomt omdat ik dat boek heel ‘sec’ heb vertaald. Ik vond de stijl in combinatie met de inhoud zo sterk dat ik er niet te veel aan wou morrelen. Voor mij was dat vrij nieuw, ik ben normaal niet bang om af te wijken als het nodig is voor vloeiend en idiomatisch Nederlands, maar nu ben ik dus wat dichter bij het origineel ben gebleven dan ik meestal doe, zonder dat het Nederlands natuurlijk raar of al te ‘vertaald’ mocht overkomen.

Welke vertaling vond je het moeilijkst?
Wat-als-dit-het-isBij Wat als dit het is heb ik langer moeten zoeken voor ik het idee had dat ik de stijl goed te pakken had. Ik denk dat dat vooral kwam doordat het minder uitbundig geschreven was dan veel andere boeken die ik heb vertaald. Toen ik besefte dat dat subtiele juist de kracht en de uitdaging was, had ik het te pakken. Denk ik.

Aan welke vertaling heb je goede herinneringen?
Aan allemaal! Het zijn toch mijn kindjes. De Geek Girl-serie is me dierbaar omdat dat mijn eerste boekvertalingen waren, inDe-eigenzinnigheden-van-Leah-Burke De eigenzinnigheden van Leah Burke herkende ik veel in de hoofdpersoon, Zij en ik was zo rijk in taal en stijl en thema’s, Dit is allemaal waar vond ik spannend en het had een bijzondere opbouw…

Bij elke vertaling leer je weer iets – over het vak en over jezelf. Daarom verveelt dit werk me ook nooit.

Wat was je grootste vertaalblunder?
Ik heb ooit het Engelse ‘compass’ keihard met ‘kompas’ vertaald, terwijl uit de context echt HEEL duidelijk bleek dat het een passer moest zijn. Ook toen ik mijn vertaling nog eens doorlas ging er geen alarmbelletje af toen de hoofdpersoon haar puntenslijper, haar geodriehoek en haar eh – kompas uit haar etui haalde. De persklaarmaker zag het gelukkig wel. Dus ik ben haar nog steeds dankbaar voor haar scherpe blik (en dat heb ik haar ook laten weten!).

Welk boek dat door iemand anders vertaald is, had je zelf graag willen vertalen?
Ik had heel graag The Mists of Avalon van Marion Zimmer Bradley willen vertalen, geen kinderboek maar wel een boek dat ik in de jaren tachtig stuk heb gelezen. Ik ben afgestudeerd op een middeleeuwse vertaling, heb veel Middeleeuwen gedaan op de universiteit en ik ben dol op al die Arthurverhalen. Ook de historische kinderboeken van Rosemary Sutcliff had ik graag vertaald, en hetzelfde geldt voor Tristan en Isolde en Aucassin et Nicolette, een ander middeleeuws verhaal.

Welk boek dat nog niet vertaald is, wil je graag vertalen?
Two-boys-kissingDan roep ik meteen Two Boys Kissing van David Levithan. Dat is een literaire YA over twee jongens, ex-geliefden, die een recordpoging zoenen doen voor het Guinness Book of Records. Daaromheen worden de verhalen verteld van andere homoseksuele jongens uit hun wijde omgeving en het geheel wordt van commentaar voorzien door de geesten van homoseksuele mannen die aan aids zijn gestorven – als het ware een koor in een toneelstuk uit de Oudheid. Ik was er erg van onder de indruk en ik hoop ooit een uitgever te vinden voor wie ik het kan vertalen… 

Zie je dingen veranderen in het vak?
Iets wat te weinig verandert – tja, ik begin er toch over – zijn de tarieven. Vertalen is creatief werk waar je echt wel iets voor moet kunnen, maar de tarieven zijn zeker voor boeken echt heel laag en de afgelopen tien jaar eerder gedaald dan gestegen. Literair vertaler Martin de Haan heeft dat onlangs in een interview met Het Parool nog eens heel duidelijk gezegd. Daardoor is het inkomen van boekvertalers gewoon te laag.

Een ontwikkeling waar ik de laatste tijd mee te maken krijg is dat uitgevers hun vertaling zo snel mogelijk ná – maar het liefst tegelijk met – het origineel willen uitbrengen. Dat houdt in dat je benaderd wordt met aanvragen als ‘Ergens in de komende drie maanden krijgen we “een manuscript”, dit genre, deze auteur, en het moet dan-en-dan klaar zijn. Zou je dat willen doen?’ Hoe groot het boek is (hoeveel woorden) en wanneer je het krijgt is dan niet te zeggen.

Ik heb absoluut begrip voor redactie en uitgevers, zij kunnen ook niet heksen, maar het wordt wel lastig plannen op die manier, vooral als je meerdere van zulke aanvragen krijgt. Je legt je toch een beetje vast zonder dat je precies weet waarvoor. En soms komt een boek twee maanden later dan verwacht en heb je in die tijd geen inkomen omdat je andere klussen niet hebt durven aannemen. Je komt er samen altijd wel uit, maar toch: als freelancer ben je nooit 100% zeker van je inkomen, en die onzekerheid wordt soms wel erg groot.

Waar werk je op het moment aan?
Op dit moment (november 2018) werk ik aan de vertaling van een fantasyroman, mijn eerste! Het is een duister maar erg mooi verhaal. Dus weer wennen, weer zoeken. Maar dat hoort erbij. Vertalen is voor mensen die kunnen twijfelen.

De tien van Ineke

In de afgelopen zestien jaar las ik ruim 25 boeken die door Ineke Lenting vertaald zijn. Veel boeken voor jongeren, een paar voor kinderen in de basisschoolleeftijd. Ik vind ze bijna alle 25 goed, dus het is lastig om een top-10 samen te stellen. Alleen de nummer 1 is niet moeilijk.

  1. Het mes dat niet wijkt / Patrick Ness (en de andere twee delen ook!)
  2. Between / Jessica Warman
  3. The future of us / Jay Asher & Carolyn Mackler
  4. Eleanor & Park / Rainbow Rowell (vertaald samen met Annelies Jorna)
  5. Dagboek van een prinses / Meg Cabot
  6. Witte kat / Holly Black
  7. De gevangenisfamilie van Perry T. Cook / Leslie Connor
  8. De tijd stopt niet voor muizen / Michael Hoeye
  9. De zeer volhardende gappers van Frip / George Saunders
  10. Boy21 / Matthew Quick

 

Richard Thiel

Try this at home, met Ineke Lenting

Om zelf te ervaren hoe lastig vertalen kan zijn, leggen we je op sommige dagen een opgave voor waar je zelf op mag puzzelen. Deze opgave verschijnt om 18:30 (maar dus niet alle dagen). Heb je een mooie oplossing bedacht? Zet hem dan in de reacties hieronder.

Deze opgave is aangeleverd door Ineke Lenting.

Het-mes-dat-niet-wijktThe first thing you find out when yer dog learns to talk is that dogs don’t got nothing much to say.  About anything.
‘Need a poo, Todd.’
‘Shut up, Manchee.’
‘Poo.  Poo, Todd.’
‘I said shut it.’
We’re walking across the wild fields southeast of town, those ones that slope down to the river and head on towards the swamp.  Ben’s sent me to pick him some swamp apples and he’s made me take Manchee with me, even tho we all know Cillian only bought him to stay on Mayor Prentiss’ good side and so suddenly here’s this brand new dog as a present for my birthday last year when I never said I wanted any dog, that what I said I wanted was for Cillian to finally fix the fissionbike so I wouldn’t have to walk every forsaken place in this stupid town, but oh, no, happy birthday, Todd, here’s a brand new puppy, Todd, and even tho you don’t want him, even tho you never asked for him, guess who has to feed him and train him and wash him and take him for walks and listen to him jabber now he’s got old enough for the talking germ to set his mouth moving?  Guess who?

Uit: The knife of never letting go, Patrick Ness