Hoe gaat het nu met “Ik heb het nog nooit gedaan dus ik denk dat ik het wel kan”?

“Ik heb het nooit gedaan dus ik denk dat ik het wel kan” – Pippi Langkous heeft dat nooit gezegd. Eind 2018 schreef ik daar een blog over en het stuk werd een hit. Inmiddels is dat bericht ruim 30.000 keer bekeken.

Er kwamen reacties. Mensen weten zeker dat Pippi het gezegd heeft. In de serie, of in een film. Maar niemand komt ooit met een link naar een video waarin ze het ook echt zegt. Wat nog een beetje in de buurt komt (afgezien van het stuk over pianospelen in het boek – zie het eerste bericht) komt uit de tv-serie. In Pippi’s kerstfeest krijgt Pippi een trompet cadeau. Een meisje vraagt: “Kan je werkelijk trompetspelen?” en Pippi antwoordt: “Dat weet ik niet, maar het zal wel lukken want nu heb ik een trompet!”

(het fragment start op 24:45)

Ook Pippi gaat boodschappen doen werd genoemd. Op het eind zit Pippi vast in een boom. Anneke vraagt: “Kun je er werkelijk niet meer uit, Pippi?” En Pippi antwoordt: “Nou, misschien lukt het wel. Als ik het maar echt probeer!”

(het fragment start op 26:10)

Volgens een medewerker van uitgeverij Ploegsma hebben de erven Astrid Lindgren er een medewerker opgezet die lang bezig is geweest alle vertalingen, ook van verfilmingen, te screenen. Het citaat werd niet gevonden.

Het haalde ook de radio. Op 16 februari 2019 ging het in de Timur Timur Show (link werkt niet meer) over het Mandela-effect: dingen waarvan iedereen gelooft dat ze zo zijn, maar die niet blijken te kloppen. Op 1:54:45 wordt uitgelegd wat het is, en op 2:06:15 geeft iemand het voorbeeld van Pippi. In de aflevering van 2 maart 2019 (link werkt niet meer) ging het er nog een keer over (vanaf 1:05:05), omdat mensen niet willen geloven dat Pippi het niet gezegd heeft.

Gelukkig begint het ook een beetje door te dringen dat het een misquote is. Ik zie met enige regelmaat blogjes en tweets langskomen waarin mensen dat zeggen. Sylvia Witteman twitterde erover, bijvoorbeeld.

De Stichting Kinderpostzegels had een shopper met het citaat in de webshop. Die is inmiddels vervangen door een shopper met dezelfde tekst, maar zonder Pippi.

Ik ben niet de enige die zich met dit citaat bezighoudt. Ook de Deense bibliothecaris Martin Jørgensen heeft er een artikel over geschreven. Het is in het Deens, maar met een vertaalprogramma kun je het prima begrijpen.

Maar waar komt dit foutieve citaat dan vandaan?
Goede vraag! Het citaat ken ik nog maar een paar jaar, maar het lijkt wel wat ouder te zijn. Ik heb geprobeerd te zoeken met behulp van de tijdinstellingen van Google, door te zoeken voor 2000, maar dat blijkt Google niet goed aan te kunnen: er komen allemaal websites naar boven die overduidelijk van na 2000 zijn.

Hoe divers zijn kinderboeken uit 2019?

Inleiding

Hoe divers zijn Nederlandstalige kinderboeken? Zijn er voldoende mogelijkheden voor alle kinderen om zichzelf in de personages te herkennen? Zijn de boeken een goede afspiegeling van onze samenleving?

In de afgelopen jaren verschenen enkele onderzoeken naar de diversiteit van Nederlandstalige kinderboeken. Zie bijvoorbeeld deze pagina. Dat waren wetenschappelijke onderzoeken, die steeds een klein aantal kinderboeken diepgaand analyseerden.

Een onderzoek naar een groot aantal kinderboeken ontbrak nog. Daarom turfde ik van honderden Nederlandstalige kinderboeken uit 2019 hoe het zat met de verhouding jongen/meisje en hoe vaak er mensen van kleur en LHBT+-personages in voorkomen.

De boeken

Ik las 625 Nederlandstalige boeken die volgens de colofon in 2019 zijn verschenen. Naar schatting verschijnen er jaarlijks 2500 Nederlandstalige kinderboeken, dus dat is ongeveer een kwart van het totale aanbod. De boeken waren heel divers: van babyboeken, via prentenboeken en AVI-boeken tot informatieve boeken en Young Adult.

Leeftijd

Leeftijdsverdeling-625-kinderboeken-2019

Veel boeken dus voor kinderen die nog niet kunnen lezen, ook veel boeken voor de groep 8-10, minder voor jongeren. Waarschijnlijk is dat ook wel een afspiegeling van wat er verschijnt, al kan ik me voorstellen dat ik relatief weinig YA gelezen heb, omdat die gewoon meer tijd kosten en ik zoveel mogelijk boeken wilde lezen.

Landen

De 625 boeken zijn gemaakt door schrijvers en illustratoren uit 22 verschillende landen.

Landenverdeling-625-kinderboeken-2019

(doordat makers uit verschillende landen kunnen komen, is de optelsom hoger dan 625)

Veel oorspronkelijk Nederlandstalig werk dus, en veel vertaald Engelstalig.

Uitgevers

Dit zijn de uitgevers waarvan ik de meeste boeken las. Geen verrassingen hier, dit zijn allemaal grote kinderboekenuitgevers.

Uitgeversverdeling-625-kinderboeken-2019

Methodiek

Van alle boeken turfde ik zes aspecten:

  • Jongens- en meisjesnamen in de titel
  • De m/v-verhouding van de personages op de kaft
  • De kleur van de personages op de kaft
  • De m/v-verhouding in het boek
  • De kleur van de belangrijkste personages in het boek
  • LHBT+-personages in het boek

Ik maakte niet alleen een overzicht van de diversiteit in de hele groep van 625 boeken. Ik splitste de groep ook op in leeftijdscategorieën en in land van herkomst.

De titel

Het eerste (en eenvoudigste te beoordelen) waar ik naar keek was de titel, inclusief de ondertitel. Daarbij keek ik in de eerste plaats of er een jongens- of meisjesnaam in stond, of allebei. En als dat niet zo was, of er een woord in stond dat een mannelijke of vrouwelijke betekenis heeft. Bijvoorbeeld: Gooi juf in zee!, of Echte Amerikaanse jongens.

406 titels waren wat dat betreft neutraal. Van de overige 219 titels bevatten er 80 een jongensnaam, 45 hadden iets mannelijks in de titel. 14 boeken hadden beide. 49 boeken hadden een meisjesnaam, 31 iets vrouwelijks.

Op het geheel van de 625 gelezen boeken zijn dit de percentages:

  • Geen: 65,0%
  • Mannelijk: 20%
  • Gelijk: 2,2%
  • Vrouwelijk: 12,8%

Verdeling-m-v-in-titel

Het omslag

Don’t judge a book by its cover, zeggen de Engelsen, maar dat deed ik wel. Het omslag is immers het eerste wat je van een boek ziet. Ik keek of de personages op het omslag mannelijk of vrouwelijk waren.

Bij 247 boeken was dat niet vast te stellen. Vanwege een abstract ontwerp, bijvoorbeeld, of omdat er alleen dieren op het omslag staan. Of omdat er wel mensen op staan, maar niet te zien is of die mannelijk of vrouwelijk zijn.

Van de resterende 378 boeken hadden er 117 uitsluitend mannelijke personages op de voorkant. Daarnaast waren er 31 met hoofdzakelijk mannelijke personages. Bij 118 waren er (ongeveer) evenveel mannelijke als vrouwelijke personages. En op 103 boeken stonden alleen vrouwen, op 9 hoofdzakelijk vrouwen.

Afgezet tegen het geheel van 625:

  • Geen: 39,5%
  • Mannelijk: 23,7%
  • Gelijk: 18,9%
  • Vrouwelijk: 17,9%

Verdeling-m-v-op-omslag

Ook keek ik naar de kleur van de personages op het omslag.

Bij 279 boeken kon ik daar geen uitspraak over doen. In 221 gevallen omdat er geen mensen op het omslag stonden, in 58 gevallen omdat de kleur van de mensen niet vast te stellen was.

Van de resterende 346 boeken waren op 216 omslagen alle mensen wit. In nog eens 18 gevallen was de meerderheid wit. Op 54 boeken waren de mensen gemengd. In 3 gevallen was de meerderheid niet wit, en op 55 kaften was iedereen niet wit.

In percentages:

  • Geen mensen: 35,4%
  • Niet vast te stellen: 9,3%
  • Alleen wit: 34,6%
  • Hoofdzakelijk wit: 2,9%
  • Gemengd: 8,6%
  • Hoofdzakelijk niet wit: 0,5%
  • Niet wit: 8,8%

Verdeling-kleur-op-omslag

De inhoud

Tot nu toe ging het over dingen die op het omslag te vinden zijn. Ik keek ook verder, en las al die 625 boeken. Daarbij lette ik op de m/v-verhouding, op de kleur van de personages en of er LHBT+-personages in het boek voorkomen.

M/V in het boek

In 73 boeken zijn er alleen maar mannelijke hoofdpersonen. In nog eens 146 zijn ze voornamelijk mannelijk. In 254 boeken zijn de verhoudingen gelijk, in 51 boeken zijn het hoofdzakelijk vrouwelijke personages en in 49 uitsluitend vrouwelijke.

In 52 gevallen is het niet vast te stellen, omdat dat niet genoemd werd en het om dieren of niet-levende voorwerpen ging, of om informatieve boeken.

In percentages:

  • Niet vast te stellen: 8,3%
  • Uitsluitend mannelijk: 11,7%
  • Hoofdzakelijk mannelijk: 23,4%
  • Gelijk: 40,6%
  • Hoofdzakelijk vrouwelijk: 8,2%
  • Uitsluitend vrouwelijk: 7,8%

Verdeling-m-v-in-het-boek

Hier zijn dus behoorlijk grote verschillen tussen mannelijk en vrouwelijk te zien. Dat is wel een beetje raar, want bij het kijken naar de titel en de omslagillustraties waren de verschillen minder groot. Op het omslag was 23,7% mannelijk en 17,9% vrouwelijk. In het boek is de verhouding 35,1% – 16% Hoe kan dat?

Dat blijkt voor een deel te zitten in de omslagen waarbij het niet kan worden vastgesteld of de personages vrouwelijk of mannelijk zijn. Die personages blijken vaak mannelijk te zijn. 82 om precies te zijn, tegen 35 vrouwelijk. In de categorie waar het op het omslag niet te zien is of het personage mannelijk of vrouwelijk is, is het effect het grootst. Maar het geldt ook voor alle omslagen waar het aantal vrouwen gelijk of meer is: in het boek neigt de verhouding vaak toch net iets meer naar mannen.

Gedeeltelijk valt dat te verklaren door boeken die dieren als hoofdpersoon hebben. Uit eerder onderzoek (zie bijvoorbeeld dit artikel) is bekend dat dieren in kinderboeken veel vaker mannelijk zijn dan vrouwelijk. Dat blijkt dus nog steeds zo te zijn, al heb ik niet precies uitgezocht hoe het zit met de boeken uit 2019. Het geldt trouwens niet alleen voor dieren, maar ook voor niet-levende personages, zoals wolken.

Ik splitste de boeken op naar leeftijd: boeken voor kinderen die nog niet zelf kunnen lezen (0-5 jaar; in totaal 224 boeken); boeken voor kinderen op de basisschool die zelf kunnen lezen (6-12 jaar; in totaal 342 boeken); en boeken voor middelbare scholieren (13-15 jaar; in totaal 59 boeken).

Daaruit bleek dat de voorkeur voor mannelijke personages vooral bij de eerste twee categorieën ligt. Bij de boeken voor jongeren is de m/v-verhouding vrijwel in evenwicht.

Verdeling-m-v-per-leeftijdsgroep

Ik splitste ook op naar land: boeken van Nederlandse makers (263 boeken); van Belgische makers (67 boeken); en de rest (383 boeken). Omdat een boek gemaakt kan worden door mensen uit verschillende landen, is het totaal hoger dan 625.

In alle drie de groepen zijn mannelijke personages in de meerderheid. Vooral bij boeken van Belgische makers; Nederlandse makers doen het wat dat betreft beter, de overige boeken zitten er tussenin.

Verdeling-m-v-per-land

Kleur in het boek

Verder keek ik hoeveel niet-witte personages in een boek voorkomen. In een boek met plaatjes is het wat makkelijker om ze te vinden, in boeken zonder illustraties is het lastiger als het uiterlijk van de personages niet beschreven wordt.

In 139 boeken komen geen mensen voor. In de resterende 486 boeken zitten in 210 gevallen (minder dan de helft van die 486) worden geen mensen van kleur genoemd. In percentages:

  • Geen mensen: 22,2%
  • Geen mensen van kleur: 33,6%
  • Niet-witte mensen alleen in illustraties: 7,4%
  • Niet-witte bijpersonen: 7,4%
  • Enkele niet-witte personages: 18,9%
  • Alle / Meeste personages zijn niet wit: 10,6%

Verdeling-kleur-in-het-boek

Ook hier laat het omslag niet precies zien wie er in het boek gaan optreden: op 20,8% van alle omslagen staat een persoon van kleur. Terwijl in 44,2% van de boeken iemand van kleur voorkomt.

Bij het opsplitsen naar leeftijd blijken er grote verschillen te zijn tussen de drie groepen. Vooral doordat er voor de jongste groep heel veel boeken zijn zonder menselijke personages. Daardoor is het vergelijken tussen de groepen wat moeilijker, maar het is wel duidelijk dat er in boeken voor de middelbare school meer personages van kleur voorkomen dan in de boeken voor 6- tot 12-jarigen.

Verdeling-kleur-per-leeftijdsgroep

Uitgesplitst naar land is te zien dat de boeken van Belgen het witst zijn, en de boeken uit Nederland het meest gekleurd. De overige boeken zitten er tussenin.

Verdeling-kleur-per-land

LHBT+-personages in het boek

Tot slot keek ik naar LHBT+-personages in een boek. Daarvan vond ik er niet veel, terwijl ik hier niet veeleisend was. Alleen al het noemen van twee mannelijke ouders rekende ik bijvoorbeeld al mee.

  • Geen: 93,9%
  • Homoseksueel: 2,7%
  • Lesbisch: 1,9%
  • Homoseksueel & lesbisch: 0,3%
  • Lesbisch & transgender: 0,3%
  • Transgender: 0,5%
  • Biseksueel: 0,2%
  • Alle: 0,2%

Verdeling-LHBT-in-het-boek

LHBT+-personages blijken vooral in 12+-boeken voor te komen. Omdat het om zulke kleine aantallen gaat, heb ik in de grafiek de categorie ‘Geen’ weggelaten, zodat de verhouding tussen de andere staafjes duidelijker wordt. Wil je toch het complete plaatje zien, klik dan hier.

Verdeling-LHBT+-per-leeftijd

Per land opgesplitst doen Nederland en België het wat beter dan de rest. Klik hier voor het volledige plaatje.

Verdeling-LHBT+-per-land

Conclusies

Er verschijnen jaarlijks heel veel Nederlandstalige kinderboeken, rond de 2500. Vaak schetsen de boeken een beeld van onze samenleving. Altijd is dat natuurlijk maar een stukje van de samenleving.

Maar alles bij elkaar komt de wereld in de kinderboeken toch niet helemaal overeen met de echte wereld. In de echte wereld is het aantal jongens en meisjes (vrijwel) gelijk. In kinderboeken lopen beduidend meer jongens rond.

Dat begint al bij het omslag: in de titel en op het plaatje op de voorkant zul je doorgaans vaker een jongen dan een meisje zien. En als je eenmaal het boek gaat lezen, blijken jongens daar een nog grotere rol te spelen.

Bij boeken van Belgen is het verschil tussen jongens en meisjes het grootst; bij boeken van Nederlanders is het iets minder. Alleen bij boeken voor oudere kinderen is er een evenwicht tussen jongens en meisjes.

In Nederland heeft ongeveer 1 op de 7 mensen (14%) een niet-westerse achtergrond. In kinderboeken waarin mensen voorkomen, komt in minder dan de helft van de boeken geen enkel personage van kleur voor. Of kinderboeken daarmee een goede afspiegeling van de maatschappij zijn, valt moeilijk te zeggen. Veel boeken hebben meerdere personages, waarvan sommige niet wit zijn. Mijn tellingen zijn niet zo nauwkeurig dat ik hierover een uitspraak kan doen. Maar met bijna 30% van de boeken waarin een substantieel deel van de personages niet wit is, is er in ieder geval genoeg keus voor wie een boek wil met een niet-wit personage. Voor oudere kinderen is dat het makkelijkst.

Ongeveer 6% van de Nederlandse bevolking boven de 12 is homoseksueel of lesbisch. In kinderboeken komen LHBT+-personages minder vaak voor. Als ze al voorkomen, is dat vaak in boeken voor middelbare scholieren.

Over het algemeen zijn de boeken voor jongeren dus het meest divers. En als je per land kijkt, zijn de boeken van Nederlanders het meest divers.

Welke klassieke kinderboeken zijn dit?

De laatste dagen nam het aantal bezoekers op mijn website plotseling toe. Veel mensen bleken op zoek te zijn naar boektitels in emoticons. Nou, daar heb ik er natuurlijk wel een aantal van! Maar het zijn vaak de titels van kinderboeken die recent zijn verschenen, dus vooral leuk voor specialisten.

Ik herinnerde me dat ik een jaar of vijf geleden ook een versie had gemaakt met klassieke kinderboeken. Die heb ik opgezocht, opgefrist en uitgebreid. Omdat jullie je vast toch allemaal vreselijk aan het vervelen zijn, zijn hier 25 oude en nieuwe klassieke kinderboeken, geschreven in emoji. Hoeveel titels herken je? Liever geen antwoorden in de reacties, dan kunnen anderen gewoon blijven puzzelen. Deel het lijstje vooral met vrienden en bekenden. Samen komen jullie vast een heel eind. Veel plezier!

Klassieke-kinderboeken-in-emoji

Wat gebeurde er in 2019?

Dit is het achttiende kinderboekenjaaroverzicht van Kjoek, met onder andere de winnaars, de opvallende boeken, de debutanten en de doden van 2019.

De winnaars

2019 was het jaar van Bart Moeyaert. Hij won de meest prestigieuze Zebkinderboekenprijs van de wereld, de Astrid Lindgren Memorial Award.

Twee boeken verdeelden in 2019 de vier grote prijzen. Zeb. van Gideon Samson en Joren Joshua kreeg de Gouden Griffel en de Nienke van Hichtumprijs. Daarnaast kreeg het boek een Zilveren Penseel, en was het genomineerd voor de Woutertje Pieterse Prijs. De andere grote winnaar was Alles komt goed, altijd, van Kathleen Vereecken en Charlotte Peys. Dit boek kreeg in 2019 de Woutertje Pieterse Prijs en de Boekenleeuw.

Andere winnaars waren:

  • Max Velthuijsprijs: Sylvia Weve
  • Gouden Penseel: Mijn wonderlijke oom / Yvonne Jagtenberg
  • Boekensleutel: Ze gaan er met je neus vandoor / Ted van Lieshout
  • Boekenpauw: Ans & Wilma verdwaald / Kaatje Vermeire (tekst van Alice Reijs en Ariane van Vliet)
  • Prijs van de Nederlandse Kinderjury 6 t/m 9 jaar: Dog man gaat los! / Dav Pilkey; vertaling Tjibbe Veldkamp
  • Prijs van de Nederlandse Kinderjury 10 t/m 12 jaar: Dummie de mummie en de schat van Sohorro / Tosca Menten ; ill. Elly Hees
  • Prijs van de Jonge Jury: Wild / Mel Wallis de Vries
  • Thea Beckmanprijs: Hendrick, de Hollandsche indiaan / Bianca Mastenbroek

Er was wat beweging op het gebied van de kinderboekenprijzen: De Gouden Lijst werd (weer) samengevoegd met de Gouden Griffel, bij de Nederlandse Kinderjury werd het minder vanzelfsprekend om op sommige boeken te stemmen, en de Kinderboekwinkelprijs werd voor het eerst sinds 2013 weer uitgereikt.

De opvallende boeken

Ik combineerde de lijstjes van Bas Maliepaard, Mirjam Noorduijn, Thomas de Veen, Judith Eiselin, Pjotr van Lenteren en Jaap Friso tot een top 10 van beste boeken uit 2019:

  • Wat je moet doen als je over een nijlpaard struikelt / Edward van de Vendel & Martijn van der LindenWat je moet doen als je over een nijlpaard struikelt
  • Bizar / Sjoerd Kuyper
  • Drama queen / Derk Visser
  • De bijzondere woorden van Gioia / Enrico Galiano ; vertaling Henrieke Herber & Ada Duker
  • Het werkstuk / Simon van der Geest ; ill. Karst-Janneke Rogaar
  • Julian is een zeemeermin / Jessica Love ; vertaling Loes Randazzo
  • De avonturen van Pinokkio / Carlo Collodi ; ill. Sjaak Rood ; vertaling Pietha de Voogd
  • Dit is geen Cobra / Bette Westera & Sylvia Weve
  • Overdag is hij een krokodil / Giovanna Zoboli & Mariachiara Di Giorgio ; vertaling uit het Italiaans
  • De boom met het oor / Annet Schaap & Philip Hopman

Plus 10 boeken die ik zelf vond opvallen:

  • Alles gaat slapen want nu is het nacht / Astrid Lindgren & Marit Törnqvist ; vertaling Bette WesteraHoe ik mijn vader redde
  • Baby Aapje, privé-detective / Brian Selznick & David Serlin ; vertaling Mascha de Vries
  • Brons : over glimmende schatten in mistige moerassen / Linda Dielemans ; ill. Sanne te Loo
  • Die zomer met Jente / Enne Koens ; ill. Maartje Kuiper
  • Haaientanden / Anna Woltz ; ill. Maartje Kuiper
  • Hoe ik mijn vader redde / Henk Hardeman ; ill. Els Ruiters
  • Miss Eenhoorn / Edward van de Vendel & Floor de Goede
  • Ottilie en de drochtenjagers / Rhiannon Williams ; vertaling Sofia Engelsman
  • De Veger : het verhaal van een meisje en haar monster / Jonathan Auxier ; vertaling Esther Ottens
  • De weglopers / Ulf Stark ; ill. Kitty Crowther ; vertaling Edward van de Vendel

De debutanten

Ik telde ongeveer 200 debutanten (schrijvers van wie in 2019 het eerste kinderboek in  Nederland en Vlaanderen verscheen). In werkelijkheid zullen het er nog meer zijn.

Mijn lijstje met opvallende debuten is lekker willekeurig.

  • Darius de Grote is niet oké / Adib Khorram ; vertaling Tjalling BosHandboek voor superhelden
  • Flin : of de verloren liefde van een eenhoorn / Henry Lloyd ; ill. Laurens Rawie
  • Het handboek / Elias & Agnes Våhlund ; vertaling Femke Muller
  • In het hol van de wolf : een beestachtige dierendetective /  Anna Starobinets ; ill. Marie Muravski ; vertaald Herma Dijkema & Marjolijn Muntinga
  • Jane, de vos & ik / Fanny Britt & Isabelle Arsenault ; vertaling Studio Peter de Raaf/Arend Jan van Oudheusden
  • De jongen achter in de klas / Onjali Q. Raúf ; ill. Pippa Curnick ; vertaling Tjalling Bos
  • Matilda en de boekdwalers / Anna James ; ill. Paola Escobar ; vertaling Sandra C. Hessels
  • Het vogeltje en andere Armeense sprookjes / Hovhānnes Toemānjān ; ill. Harmen van Straaten ; vertaling Anna Maria Mattaar
  • Waar is mijn noedelsoep?!? / Reza & Chee-Han Kartosen-Wong ; ill. Maria Koutamanis

De doden

  • 16 januari: Mirjam Pressler
  • 4 februari: Tomi Ungerer
  • 1 maart: Peter van Gestel
  • 30 mei: Akky van der Veer
  • 4 juli: Lydia Verbeeck
  • 26 oktober: Rob Ruggenberg
  • 25 november: Trix van Brussel

De website

Het was qua nieuwe berichten rustig op Kjoek, met uitzondering van januari en december. In januari organiseerde ik de Maand van de Onbekende Kinderboekenschrijver – 10 Jaar Later, waarin 15 schrijvers die zich in 2009 mochten presenteren op mijn weblog, terugkeken op de afgelopen 10 jaar. En in december besloot ik spontaan, na twee jaar afwezigheid, weer een Kjoek Kerstvakantie Kinderboeken Kwis te organiseren. (Je kunt nog tot en met 5 januari insturen!)

Ondanks de betrekkelijke rust was 2019 het drukste jaar op Kjoek. Dat kwam vooral door het blog over het citaat van Pippi Langkous. Pippi zorgde voor een gestage stroom bezoekers via zoekmachines; dit bericht van eind 2018 zorgde voor meer dan de helft van alle paginaweergaven in 2019!

Het bericht waarin Marcel van Driel terugkeek was het populairste bericht van 2019.

Zijn kinderboeken duurder geworden door de BTW-verhoging?

Op 1 januari 2019 ging in Nederland het lage BTW-tarief omhoog van 6% naar 9%. Concreet betekent dat, dat een product dat eerst € 10,60 kostte, nu € 10,90 kost. Een prijsverhoging van iets minder dan 3% dus. 2,83% en nog een heleboel cijfers achter de komma, om precies te zijn. Maar laten we er voor het gemak van uitgaan dat iets van een tientje, zo’n 30 cent meer is gaan kosten.

Een kleine steekproef onder twaalf Nederlandse uitgevers
Ook voor (kinder)boeken geldt het lage BTW-tarief. Zijn kinderboeken op 1 januari dan ongeveer 3% duurder geworden? Ik nam een kleine steekproef. Ik bekeek de voorjaarsfolders uit 2018 van een twaalftal Nederlandse uitgevers, koos daaruit 3 boeken (een aan het begin, een in het midden, een aan het eind), noteerde de prijzen uit de folders, en vergeleek die met de actuele prijzen op Bol.com.

De twaalf uitgevers vertegenwoordigen een aardig deel van de markt: Leopold, Querido, Lemniscaat, Kluitman, Unieboek | Het Spectrum, Gottmer, De Fontein, Callenbach, Luitingh-Sijthoff, Ploegsma, Blossom Books, Holland.

Uitgevers houden van ronde getallen
Het overzicht van prijzen voor 1 januari laat zien dat uitgevers houden van (bijna) ronde getallen. Het merendeel van de bedragen eindigt op ,99. Bij een verhoging die precies het BTW-tarief volgt, raak je dat soort mooie getallen kwijt. Een boek van € 16,99 zou dan € 17,47 gaan kosten.

Zo te zien hebben de meeste uitgevers daarom voor een andere optie gekozen. In meer dan de helft van de gevallen zijn twee prijzen gelijk gebleven, en is een boek een Euro duurder geworden. (Het klopt ook met wat er in de FAQ van Blossom Books staat.)

Een slimme oplossing
Slim, want zo houd je die mooie ronde getallen en kom je toch op een prijsverhoging van ongeveer 2,83% uit. Dit werkt perfect als de drie boeken samen net iets meer dan € 35 kosten. In mijn steekproefjes waren de drie boeken samen meestal duurder, wat betekent dat de uitgevers iets minder verdienen dan voor de BTW-verhoging.

Een uitzondering
Er was trouwens een uitzondering: Gottmer lijkt alle boeken 1 Euro duurder te hebben gemaakt. Ik koos nog wat andere boeken uit hun voorjaarsfolder, en daar bleek het ook voor te gelden. Het maakte niet uit of het boek eerst 4,99 of 16,99 kostte: het werd in allebei de gevallen een Euro duurder. Van 4,99 naar 5,99: dat is toch wel een wat forsere stijging dan 2,83%.

Voorzichtige conclusie (want de steekproef was klein)
Kinderboeken zijn waarschijnlijk gemiddeld iets minder dan 2,83% in prijs gestegen. Als je een kinderboek koopt, heb je een aardige kans dat het boek niet duurder is geworden. Maar als het wel duurder is geworden heb je pech, want dan is het vaak wel direct flink meer dan 2,83% in prijs gestegen.

Wat gebeurde er in 2018?

Dit is het zeventiende kinderboekenjaaroverzicht van Kjoek. Meestal publiceer ik het overzicht pas op 1 januari – je weet immers maar nooit! – maar dit keer reserveer ik januari voor een thematische Maand.

In dit overzicht onder andere de winnaars, de opvallende boeken, de debutanten en de doden van 2018.

De winnaars

LampjeVaak zijn er in een jaar verschillende winnaars aan te wijzen, die meer dan één prijs wonnen. In 2018 is het overduidelijk wie de grote winnaar was: Annet Schaap kreeg voor Lampje alle grote prijzen: de Nienke van Hichtumprijs, de Woutertje Pieterse Prijs, de Gouden Griffel en de Boekenleeuw. Dat gebeurde nooit eerder (sinds een paar jaar is het wel makkelijker geworden, omdat ook boeken van Nederlanders de Boekenleeuw kunnen winnen).

Andere winnaars waren:

  • Gouden Penseel: Fabeldieren : over draken, eenhoorns, griffioenen en veel meer / Ludwig Volbeda (tekst van Floortje Zwigtman)
  • Boekenpauw: Het gelukkige eiland / Marit Törnqvist
  • Gouden Lijst (Nederlandstalig): Er is geen vorm waarin ik pas / Erna Sassen
  • Paard-paard-tijger-tijgerGouden Lijst (vertaald): Paard paard tijger tijger / Mette Eike Neerlin; vertaling Bernadette Custers
  • Prijs van de Nederlandse Kinderjury 6 t/m 9 jaar: De waanzinnige boomhut van 78 verdiepingen / Andy Griffiths & Terry Denton; vertaling Edward van de Vendel
  • Prijs van de Nederlandse Kinderjury 10 t/m 12 jaar: Drie keer niks / Jeff Kinney; vertaling Hanneke Majoor
  • Prijs van de Jonge Jury: Pijn / Mel Wallis de Vries
  • Thea Beckmanprijs: De reis van Syntax Bosselman / Arend van Dam

De opvallende boeken

Ik combineerde de lijstjes van Bas Maliepaard, Mirjam Noorduijn, Pjotr van Lenteren en Jaap Friso tot een top 10 van beste boeken uit 2018:

  • Jij begint / Kees Spiering
  • ZebZeb / Gideon Samson
  • Laat een boodschap achter in het zand / Bibi Dumon Tak & Annemarie van Haeringen
  • Ze gaan er met je neus vandoor / Ted van Lieshout
  • De schelmenstreken van Reinaert de Vos / Koos Meinderts
  • Vosje / Edward van de Vendel & Marije Tolman
  • Liefde is niet voor lafaards / Ulf Stark ; vertaling Edward van de Vendel
  • Het mysterie van niks en oneindig veel snot / Jan Paul Schutten & Floor Rieder
  • Morrigan Crow en het Wondergenootschap / Jessica Townsend ; vertaling Sabine Mutsaers
  • Het ongemakkelijke dagboek van Henry K. Larsen / Susin Nielsen ; vertaling Lydia Meeder en Barbara Zuurbier

Plus 10 boeken die ik zelf vond opvallen:

  • Het-ongewone-verhaal-van-Bo-en-TomHet (on)gewone verhaal van Bo (en Tom) / Tineke Honingh
  • Een indiaan als jij en ik / Erna Sassen
  • Naar de rand van de wereld / Dirk Weber
  • De waarheid volgens Mason Buttle / Leslie Connor ; vertaling Annelies Jorna
  • Spreek je chocola? / Cas Lester ; vertaling Sofia Engelsman
  • Bestemming onbekend / Paul Mosier ; vertaling Lydia Meeder
  • Code Kattenkruid / Jacques Vriens
  • Prutje / Pieter Koolwijk
  • Palmen op de Noordpool / Marc ter Horst
  • Een stormachtig jaar voor Olle en Lena / Maria Parr ; vertaling Bernadette Custers

De debutanten

Ik telde ruim 100 debutanten (schrijvers van wie in 2018 het eerste kinderboek in  Nederland en Vlaanderen verscheen). In werkelijkheid zullen het er nog meer zijn.

Mijn lijstje met opvallende debuten is lekker willekeurig.

  • Charlie en ik / Mark Lowery ; vertaling Sandra C. HesselsWinterhuis hotel
  • Zo raar / Inger Hagerup (een bijzonder debuut, omdat ze in 1985 overleed) ; vertaling Bette Westera
  • Veertien / Tamara Bach ; vertaling Esther Ottens
  • Onzichtbare Emmie / Terri Libenson ; vertaling Arend Jan van Oudheusden
  • Rotbeesten / Gemma Venhuizen
  • 67 seconden / Jason Reynolds ; vertaling Maria Postema
  • Het meisje dat de maan dronk / Kelly Barnhill ; vertaling H.C. Kaspersma
  • Winterhuis Hotel / Ben Guterson ; vertaling Imme Dros
  • Portiek Zeezicht / Annejan Mieras
  • De jongen onder water / Adam Baron ; vertaling Anneke Bok

De doden

  • 1 januari: Anne de Vries
  • 22 januari: Ursula LeGuin
  • 12 maart: Rita Ghesquiere
  • 14 maart: Stephen Hawking
  • 23 maart: P.B. Kerr
  • 23 maart: Marianne Keser
  • 19 mei: Eddy C. Bertin
  • 28 juni: Christine Nöstlinger
  • 1 juli: Armando
  • 7 augustus: Siny van Iterson
  • 14 augustus: Eduard Uspenski
  • 28 augustus: Jacqueline van Leeuwenstein
  • 10 november: Nathalie Slosse

De websites

Op 31 december 2017 stopte ik met Kjoek.nl in de oude vorm: een uitgebreide website met informatie over kinderboeken en kinderboekenschrijvers. Sinds januari is Kjoek een weblog waarop ik af en toe iets publiceer. Dat kost me veel minder, qua tijd en geld, en het bevalt me wel.

Al is het soms wel erg rustig, en daarom organiseerde ik in november de Maand van de Kinderboekenvertaler, met interviews met 30 vertalers. En voor januari 2019 staat alweer een nieuwe Maand op stapel. Daarover morgen meer.

November was een maand met veel bezoek op Kjoek. Het leek dan ook met afstand de drukste maand te worden. Tot ik een paar dagen geleden een blog publiceerde over een citaat van Pippi Langkous. De laatste 4 dagen werden opeens de drukste dagen van dit jaar, en dat ene bericht werd meer bezocht dan de nummers 2 tot en met 25 bij elkaar opgeteld.

Op 1 juli stopte Leesplein, dat altijd een beetje de grote zus van Kjoek was. Dat was een flinke aderlating voor kinderboekenwebsiteland. Maar gelukkig was er ook goed nieuws, want in september startte de Grote Vriendelijke Podcast, waar inmiddels 5 afleveringen van zijn verschenen. De meest recente aflevering bevat ook een jaaroverzicht.

Waar zegt Pippi Langkous: “Ik heb het nog nooit gedaan dus ik denk dat ik het wel kan”?

Deze kerstvakantie herlees ik een aantal boeken van Astrid Lindgren. Het eerste boek was de Pippi Langkous-omnibus. Wat me opviel, was dat ik het bekende citaat

ik heb het nog nooit gedaan dus ik denk dat ik het wel kan

niet tegenkwam. Zou het dan misschien uit de televisieserie komen? Ik ging op zoek.

Ik vond veel motiverende websites, maar een bron vond ik niet. Ik schakelde over naar Engels (“I have never tried that before so I think i should definitely be able to do that”) maar ook daar was geen bron te vinden. Met Google Translate vond ik het citaat in het Zweeds: “Det har jag aldrig provat tidigare, så det klarar jag säkert”. Het vreemde was wel dat er variaties bleken te bestaan. Bijvoorbeeld: “Det har jag aldrig provat förut, så det klarar jag helt säkert”. Dat is wel een beetje raar, aangezien de verhalen over Pippi oorspronkelijk in het Zweeds zijn geschreven.

Uiteindelijk belandde ik via het Zweedse citaat op de website astridlindgren.com. Bij de Vanliga frågor och svar (FAQ, in goed Nederlands) vond ik ook een vraag over Kända men felaktiga citat. Gelukkig bleek er ook een Engelse versie te bestaan, waar onder het kopje Popular misquotes ook het citaat bleek te staan. Astrid Lindgren blijkt dit niet te hebben geschreven, en er is geen bron bekend.

Toch zegt Pippi in het boek wel degelijk iets over ‘proberen’. Namelijk in het tweede boek, Pippi Langkous gaat aan boord. In het hoofdstuk Pippi gaat boodschappen doen staat:

“Tja, als we eens begonnen”, zei Pippi. “Allereerst zou ik een piano willen kopen.”
“Ja maar Pippi”, zei Tommy, “je kunt toch niet pianospelen?”
“Hoe kan ik dat nou weten, als ik het nog nooit geprobeerd heb”, antwoordde Pippi. “Ik heb nog nooit een piano gehad om het te proberen. En laat ik je zeggen, Tommy, pianospelen zonder piano, dat kost ontzettend veel moeite om te leren.”

Het komt in de buurt, het is leuk, maar het doet het waarschijnlijk toch minder goed op een tas, onderzetter, mok of muursticker.

UPDATE 21 mei 2020: naar aanleiding van de reacties op dit artikel schreef ik een vervolgartikel.

Wat is het verschil tussen Maria Poppins en Mary Poppins?

Ik houd erg van Mary Poppins. Van de film, maar nog meer van het boek. Ik herlees het ongeveer elke tien jaar een keer. Met veel plezier, want vooral in het boek is Mary een kindermeisje naar mijn hart: geheimzinnig, ijdel, een beetje bits en stiekem erg aardig. Al zal ze dat laatste nooit toegeven.

Wat ze ook niet zal toegeven, is dat ze aan het verouderen was. De Nederlandse vertaling van A.C. Tholema stamt uit 1951. En het verhaal Een slechte dinsdag deed al een tijdje mijn tenen krommen. Er komen een eskimo, neger, chinees en indiaan in voor, die op stereotype wijze beschreven worden. Ik was dan ook benieuwd naar de nieuwe vertaling door Tiny Fisscher. Ik vergeleek de nieuwe vertaling (de 12e, geheel herziene druk uit 2018) met de 11e druk uit 2011 en de 7e druk uit 1979. De versie uit 2011 is gebaseerd op de herdruk uit 2002, waarin de originele vertaling bewerkt is door Mariska Hammerstein.

De 7e druk is net als het Engelse origineel geïllustreerd door Mary Shepard; de 11e druk door Els van Egeraat en de 12e door Geertje Aalders.

Namen
In 1979 heette Mary nog Maria. De kinderen heetten Jannie, Michiel, Marc en Barbara Bank. Volgens mij was het vroeger normaler om namen te vernederlandsen. In de 11e druk (en waarschijnlijk al eerder) heet de hoofdpersoon Mary, maar de andere namen zijn niet aangepast. Wel in de 12e druk: daar heten ze Jane, Michael, John en Barbara Banks. Net als in het Engelse origineel.

Taalgebruik
In de oude druk was het taalgebruik wat verouderd (fragment uit het tweede hoofdstuk, De uitgaansdag):

“Allemachies!” zei Maria Poppins. Dat zei ze altijd, als ze iets prettig vond.
“Jandoppie!” zei de lucifersman. En dat was zijn speciale uitdrukking.
“Wilt u geen plaats nemen, m’vrouw?” vroeg een stem, en ze draaiden zich om en zagen een lange man in een zwarte jas uit het bos komen, met een servet over zijn arm.

In de 11e druk is dat al iets aangepast:

‘Allemachies!’ zei Mary Poppins. Dat zei ze altijd, als ze iets prettig vond.
‘Jandoppie!’ zei de lucifersman. En dat was zijn speciale uitdrukking.
‘Wilt u niet plaatsnemen, mevrouw?’ vroeg iemand opeens. Toen ze zich omdraaiden, zagen ze een lange man in een zwarte jas met een servet over zijn arm uit het bos komen.

De nieuwe vertaling is behoorlijk anders:

‘Krijg nou wat!’ zei Mary Poppins.
‘Verhip!’ zei Bert.
‘Gaat u zitten, mevroi,’ klonk plotseling een zeer deftige stem. Ze draaiden zich om en zagen een lange man in een statig zwart pak uit het bos komen, een wit servet over zijn arm gevouwen.

Deze voorbeelden laat zien dat de nieuwe vertaling flink afwijkt van de oorspronkelijke. Het leest allemaal iets lekkerder. Het taalgebruik is nog steeds een beetje ouderwets, met woorden die nu niet meer gebruikt worden. Dat is niet erg: het boek speelt ergens aan het begin van de vorige eeuw en dat mag je best merken. Het moet alleen niet oubollig worden, zoals dat in oudere drukken het geval was.

Een slechte dinsdag
In de nieuwe vertaling heet dit hoofdstuk Stoute dinsdag. Het verhaal wijkt flink af van het verhaal in eerdere drukken. Mary, Jane en Michael ontmoeten geen mensen meer, maar dieren: een ijsbeer, een blauwe ara, een panda en een dolfijn. De vertaler baseerde zich hierbij op een door de auteur aangepaste versie van haar originele verhaal.

Tot slot
Let ook op de illustraties van knipkunstenaar Geertje Aalders. Haar paginagrote illustraties in zwart-wit zijn erg mooi. Maar het omslag in kleur steelt de show.

Met deze nieuwe editie, met een nieuwe vertaling en nieuwe illustraties, kan Mary Poppins weer een hele tijd vooruit.

In welk boek uit de jaren 80 wordt een trol meegenomen door een roofvogel?

Godelieve vroeg:

Eind jaren ’80 las ik een boek dat altijd in mijn herinnering is gebleven, maar ik weet niet meer wat de titel en wie de schrijver is. Kun jij me helpen? Het is een verhaal waarin een klein schepsel, een soort trolachtig mannelijk schepsel door een grote roofvogel wordt meegenomen naar zijn nest en probeert te ontsnappen. Er waren mooie illustraties in het boek en ik meen me te herinneren dat het van een Scandinavische schrijver/schrijfster is, maar waarom weet ik niet. Meer weet ik niet meer.

De beschrijving deed bij mij vaag een belletje rinkelen, maar met mijn eigen herinneringen kwam ik ook niet verder. Ik ging op zoek in het Centraal Bestand Kinderboeken (CBK), en zocht op boeken van voor 1990 met ‘nest’ ergens in de omschrijving.

Dat leverde niets op. Ik probeerde de Moemin-boeken (het zou net iets voor Pappa Moem zijn om in een roofvogelnest te belanden). Ik stuurde een mail terug dat ik er niet uitkwam. Misschien was het een verhaal in een verhaal?

Maar het liet me niet los en ik bleef proberen. Ik zocht in het CBK op de combinatie ‘trol’ en ‘vogel’ en daar kwam Naar het land aan de overkant, van Rita Törnqvist tevoorschijn, uit 1991. Een herdruk van Zwerftocht van een trollenkind, uit 1978. Dat leek er aardig op, al kwam er in de beschrijving geen nest voor, en al is de schrijfster niet Scandinavisch (maar haar naam is dat wel).

Ik mailde deze titel terug, en het bleek inderdaad om dit boek te gaan!