Ik las tot mijn stomme verbazing dat er mensen zijn die van jongs af aan wisten dat ze (kinderboeken)vertaler wilden worden.

Nou, ik niet.

Ik zat op het vwo en wist tot in de zesde niet wat ik nou eens zou willen studeren. Een pure alfa en dol op taal en boeken, maar toch wilde ik niet zomaar een taal gaan studeren omdat ik om me heen zag dat je daar (anno 1974) niets anders mee kon dan voor de klas gaan staan. En hoewel een school me een fantastische werkomgeving leek en lijkt, wist ik toen al dat ik niet uit de voeten zou kunnen met een klas vol adolescenten die daar helemaal niet willen zijn.

Dus ging ik naar de precomputerdecaan die vlijtig in een boekje bladerend een ‘talige’ studie vond die misschien wel wat voor mij was: Het Instituut voor Vertaalkunde (later –wetenschap) van de UvA in Amsterdam. Helaas al lang ter ziele gegaan, maar wát een feest was dat.

Bij Engels hoopte je te leren vertalen van Ko Kooman, Peter Verstegen en Cees Buddingh’. Die laatste was niet alleen ‘beroemd’, maar ook een ontzettende lieverd die het niet over zijn hart kon verkrijgen om iemand een onvoldoende te geven. Hij hielp me in het derde of vierde jaar aan mijn eerste vertaling: hij moest nog een kinderboek voor Lemniscaat doen, waar hij eigenlijk geen tijd voor had. Misschien iets voor mij? Het ging om een Engelse bewerking voor kinderen van De Kalevala, Finse mythen en sagen, door Keith Bosley, in het Nederlands uitgebracht als De zilveren meren.

Ik zal nooit vergeten dat er een belangrijk karakter in voorkwam dat Väinämöinen heette – een naam die ik zo vaak heb moeten typen op mijn mechanische schrijfmachientje dat hij er op den duur bijna automatisch uit kwam rollen – en dat ik, toen het boek af was, heb besloten dat het wellicht tóch zinvol zou zijn om blind te leren typen.

Door die vertaling kwam ik min of meer vanzelf in de kinderboekenwereld terecht. Daar ben ik een hele poos gebleven, totdat ik vond dat ik nu ook wel eens voor volwassenen wilde gaan vertalen en me daarop ben gaan toeleggen.

Een jaar of acht geleden sloeg de crisis toe, en waren er ineens veel minder vertalingen te vergeven. Ik had nog nooit zo lang hoeven te zoeken naar werk en stilaan begon de paniek toe te slaan. Ik had net besloten dat ik misschien moest proberen nog eens terug te vallen op mijn oude contacten bij kinderboekenuitgevers, toen ik out of the blue een mail kreeg van Lemniscaat met de vraag of ik The Fault in our Stars wilde vertalen van John Green. Pas toen ik het boek had gelezen en besloten dat ik dat zéker weten heel graag zou vertalen, is mij duidelijk geworden dat er een nogal onaangenaam luchtje hing om het hoe en waarom van deze vertaling, maar daar wil ik hier liever niet over uitweiden.

Hoe dat ook zij: ik heb het boek vertaald, het was een fantastische klus van een fantastische schrijver en het werd een prijswinnende klapper vanjewelste. Ik kan wel zeggen dat Een weeffout in onze sterren tot op heden mijn succesvolste en bekendste vertaling is geweest.

De boeken van John Green zijn inmiddels verhuisd naar Gottmer, waar hij ook weer verenigd is met zijn vaste vertaalster en zo hoort dat ook. Maar helaas betekent dat het voor mij, wat John Green betreft, bij ‘de weeffout’ zal blijven.

Door dat avontuur ben ik trouwens wel weer in de kinderboeken/YA-wereld beland. De gezellige, jonge uitgeefsters van MEIS & MAAS en van Billy Bones hebben me weten te vinden en voor die laatste ben ik momenteel bezig aan Who Let the Gods out? een hilarisch boek voor kinderen vanaf twaalf jaar waarin je op zeer amusante en spannende wijze kennismaakt met de Griekse goden.

Het zal mijn tachtigste boek zijn, of daaromtrent.

Het fijnste aan vertalen is het gemierenneuk met taal. Dat heerlijke gepriegel met woorden, dat kleien met zinnen – wat wil een mens nog meer?

Daarnaast ben je helemaal je eigen baas: je bent de vertaler en hebt – bij behoorlijke uitgevers – het laatste woord. Je werkt wanneer het jou uitkomt – al is het midden in de nacht – en neemt vrij wanneer jij daar zin hebt. Het enige waar je je aan te houden hebt is je deadline, maar dat is wat mij betreft nooit een probleem geweest.

Wat minder leuk is, is dat je een soort kluizenaar wordt als je niet oppast. Het is een eenzaam beroep en daar moet je tegen kunnen – soms kon ik dat niet zo goed en was ik jaloers op mensen met (zichtbare) collega’s. Niet altijd, mind you…

Ik zal niet met toeters en bellen uitgeleide worden gedaan als ik met pensioen ga en geen hedendaags equivalent van het gouden horloge gepresenteerd krijgen, maar daar kan ik mee leven.

Een perfecte vertaling bestaat niet. Ik ben naast vertaler ook amateurschilder en heb ontdekt dat er veel overeenkomsten bestaan tussen die beide bezigheden: je kunt eindeloos blijven pielen en prutsen, maar uiteindelijk moet je het bewuste besluit nemen dat het ‘af’ is. Soms helpt het om een poosje afstand te nemen; je wordt zowel voor taal als voor kunst enigszins blind als je er te lang met je neus bovenop zit. Maar ‘klaar’ of ‘perfect’ wordt het nooit. Ik denk niet dat ik in mijn leven één schilderij of vertaling heb gemaakt waar ik, als ik er nu op terug zou kijken, niet weer van alles aan zou kunnen/willen veranderen, maar dat geeft niet.

Een aantal voorgangers in deze rubriek heeft al aangegeven dat het mooiste wat je als vertaler kan overkomen is als mensen zeggen dat ze tijdens het lezen helemaal niet in de gaten hadden dat ze een vertaling aan het lezen waren. Dán benadert je vertaling de perfectie.

Het allerlastigste om te vertalen – en ook dat is hier al eerder gememoreerd – vind ik enerzijds taaie landschapsbeschrijvingen waar maar geen eind aan komt. Paul Theroux is daar een meester in! En ‘actie’: de uitgebreide beschrijving van een ninja-achtig gevecht tussen Elizabeth, Queen of England en de demon Psycho, die ik net achter de rug heb, bijvoorbeeld. Anderhalve bladzijde lang wordt er gesprongen, gerend, gevallen, geflikflakt, gestruikeld, getold, gevlogen, geklauterd enz. enz. Om daar – zónder die handige Engelse gerund – een lopend, spannend en vooral leesbaar geheel van te maken, blijf ik lastig vinden.

Het verschil tussen vertalen voor kinderen/jongeren en vertalen voor volwassenen is niet dat het een moeilijker zou zijn dan het ander, maar zit hem vooral in het feit dat je bij kinderboeken enigszins beperkt wordt in je woordkeus. Wat het vertalen van kinderboeken dus eigenlijk extra moeilijk maakt. Hoewel je een gigantisch vocabulaire tot je beschikking hebt, kun je daar niet vrijelijk uit putten omdat je rekening moet houden met de leeftijd van je lezers. Dat was ook een van de redenen waarom ik op zeker moment heb besloten om over te stappen op volwassenenliteratuur: het leek me heerlijk om eindelijk eens alle remmen los te gooien en gewoon het mooiste woord te kiezen dat bij me opkwam zonder rekening te hoeven houden met het begripsniveau van de lezer. Heerlijk!

Twee schrijfsters zou ik dolgraag willen vertalen: Tony Morrison en Sue Monk. Helaas hebben ze allebei al uitstekende vertalers…

Ik geef sinds vorig jaar les aan de Vertalersvakschool in Amsterdam. Als je voor zo’n groep van enthousiaste mensen staat die niets liever willen dan literair vertalen, word je gedwongen om allerlei zaken die je ondertussen bijna automatisch doet, nader te beschouwen en te beredeneren. Dan blijkt dus ook dat allerlei dingen waar jij erg aan gehecht bent, voor met name de twintigers en dertigers in de groep helemaal niet meer zo logisch zijn en dat je misschien je adagio ‘als vertaler ben je ook conservator van de Nederlandse taal’ enigszins zult moeten bijstellen.

Ik blijf vinden dat ‘zich beseffen’ en ‘zich ergens aan irriteren’ absoluut niet kan, maar geldt dat ook voor ‘hoe… hoe…’ in plaats van ‘hoe… des te…’ of voor ‘wat als?’ in plaats van ‘stel dat…?’

Taal is in beweging, maar hoe snel en in welke mate moet je daar als vertaler in meegaan?

Wat me in elk geval ook duidelijk is geworden, is dat we voorlopig als literair vertalers niets te duchten hebben van computervertalingen. Wordt de les soms wat saai en ernstig, dan hoef je maar een paar door de computer vertaalde fragmenten uit te delen en de boel is zo weer opgevrolijkt.

Dus, nee, ik maak me geen zorgen over computervertalingen; voorlopig zijn wij pietluttige, woordkleiende, taalliefhebberige (kinder)boekenvertalers nog heel hard nodig!