De acht van Aleid

4xAleidVoor de Maand van de Kinderboekenvertaler begon, ben ik voor mijn kinderboekenkast gaan staan. Van welke vertaler die meedoet aan deze Maand, zou ik de meeste boeken hebben? Dat bleek Aleid van Eekelen-Benders te zijn, met vier Lemiscaat-titels, waarvan twee gesigneerd (Het Grote Misschien, van John Green; Deadline, van Rachel Ward; Marcelo en de echte wereld, van Francisco X. Stork; en Will Grayson, will grayson, van John Green en David Levithan).

Ik lees haar vertalingen dus graag. Sinds 2003 las ik er ongeveer 25, en het grootste deel zou in een lijstje met favorieten kunnen. Door streng te selecteren en door van elke auteur maar een titel te kiezen, kwam ik tot dit lijstje:

  1. Uil / Carl Hiaasen
  2. Het Grote Misschien / John Green
  3. Het geheim van het Nachtegaalbos / Lucy Strange
  4. De Wonderlingen / Brian Selznick
  5. Wat we niet wisten / Tom Avery
  6. Marcelo en de echte wereld / Francisco X. Stork
  7. Dagboek van een halve indiaan / Sherman Alexie
  8. De wereld achter het hek / Zana Fraillon

 

Richard Thiel

Try this at home, met Aleid van Eekelen-Benders

Om zelf te ervaren hoe lastig vertalen kan zijn, leggen we je op sommige dagen een opgave voor waar je zelf op mag puzzelen. Deze opgave verschijnt om 18:30 (maar dus niet alle dagen). Heb je een mooie oplossing bedacht? Zet hem dan in de reacties hieronder.

Deze keer twee opgaven, afkomstig van Aleid van Eekelen-Benders:

1

De-dag-van-EdenI’m Brontë’d out. I’m over Heathcliff.
I’m even done with Plath and Hughes.
I’m stumbling, tripping, till I see
I cannot walk in dead poets’ shoes.
[…]
I wanna get Gothic, do some wuthering,
Set fire to my attic, get lost on the moor.
But everywhere I turn, all the words are gone.
How do I speak, when they got there before?

Uit: Eden Summer, door Liz Flanagan (De dag van Eden, verschijnt binnenkort bij Gottmer)

2

Opdrachten en dankwoorden: elk boek heeft ze, en vaak zijn ze erg lastig doordat je er geen context bij hebt.

To those who refuse to be blinded by the glare or deafened by the hush, who are brave enough to question, and curious enough to explore. To those who will not forget. You will make a difference. And to the rest of us, so that we may learn how.

De opdracht in The Bone Sparrow, van Zana Fraillon (De wereld achter het hek)

Aleid van Eekelen-Benders: “Ik zet mijn creativiteit in voor een duidelijk omschreven doel”

Oorspronkelijk was ik beroepskeuzeadviseur. Pas later kwam het idee om iets met mijn liefde voor Engels te doen. Met de akte MO-A op zak heb ik een paar jaar Engelse conversatie en bijles gegeven, tot een buurman een vertaalklus te vergeven had en zei: ‘Dat kun jij wel.’ Hij had eens moeten weten (nou ja, dat weet hij inmiddels) wat hij aanrichtte: ik wilde nooit meer iets anders. Nadat ik het ITV-diploma had gehaald heb ik me bij uitgevers gemeld en zo ging het balletje langzaam maar zeker rollen.

Wanneer ben je begonnen met vertalen? Wat was je eerste vertaling?
Een-slapeloze-nachtIn 1996 verscheen mijn eerste boekvertaling, Een slapeloze nacht, een doktersroman van uitgeverij Harlequin. Ik had ooit een paar Bouquetreeksjes gelezen, die ik nogal stroef vertaald vond, en toen al was door mijn hoofd gegaan hoe leuk het moest zijn om zulke boeken te vertalen en te proberen er prettig, soepel Nederlands van te maken, dus het was wel een passend debuut.

Welke vertaling van jou is het bekendste, denk je?
Dat zullen de boeken van John Green wel zijn.Het-Grote-Misschien

Hoeveel boeken heb je inmiddels vertaald?
Ongeveer 120. Sommige met een collega samen, maar de meeste in mijn eentje. Toen ik pas begon ook vrij veel non-fictie, soms over onderwerpen waar ik niets van afwist (aromatherapie, feng shui, zoetwatervissen). Tegenwoordig doe ik vrijwel uitsluitend fictie. Het vertalen van kinder- en jeugdboeken had ik oorspronkelijk niet speciaal voor ogen, maar toen ik er een aangeboden kreeg merkte ik hoeveel plezier ik daaraan beleefde. Sindsdien vertaal ik soms voor kinderen, soms voor YA en soms voor volwassenen. Juist die afwisseling bevalt me goed.

Wat vind je het fijnste aan vertaler zijn? En wat vind je het minst fijne?
Ik zet mijn creativiteit in voor een duidelijk omschreven doel: die combinatie van vrijheid en beperking vind ik erg fijn. Maar al te vaak is een letterlijke vertaling niet mogelijk en moet ik om in het Nederlands hetzelfde resultaat te bereiken ver van de brontekst afwijken en het in een heel andere richting zoeken. Zulke puzzels blijven voortdurend door mijn hoofd spelen en ik blijf eraan schaven en bijwerken. Het is een geweldig gevoel als er dan uiteindelijk iets staat wat de brontekst recht doet.

Het minst fijne… Misschien de onzekerheid en de deadlinestress. Zelfs al heb je nooit te klagen over gebrek aan opdrachten, je weet nooit of dat zo zal blijven. Deadlines zijn vaak krap, voor ziek worden is geen tijd. En je kunt nog zulke goede voornemens maken, soms wil je een aangeboden opdracht echt niet laten lopen omdat het zo’n fijn boek is, omdat het om ‘jouw’ schrijver gaat, noem maar op.

Hoe ga je te werk?
Ik begin met lezen. Dan de eerste vertaalronde: ik zet zo snel mogelijk een ruw klad neer, vaak nog heel onbeholpen, om alles vast eens onder handen te hebben gehad en de toon Het-geheim-van-het-Nachtegaalbosvan het boek te pakken te krijgen. Het geheim van het Nachtegaalbos van Lucy Strange bijvoorbeeld, speelt in het Engeland van 1919, zodat ik even moest zoeken naar het juiste taalgebruik: een tikje ouderwets maar wel zo dat het lezers van nu aanspreekt. Lastige zaken kruipen in een hoekje in mijn hoofd, waar ze tijdens het verdere vertalen blijven doorsudderen.

Tweede ronde: de tekst nauwkeuriger doorwerken met het origineel ernaast: heb ik alles goed gelezen/begrepen en niets overgeslagen? (Je hoeft maar even een kop koffie te gaan halen en voor je het weet ga je door bij een zin die aansluit bij het voorgaande, en zie je die twee regels ertussen over het hoofd.) Derde ronde: nu zonder het origineel ernaast. Het moment dat de tekst op eigen benen moet gaan staan. Vierde ronde: het geheel uitprinten en van papier lezen, wat voor een frisse blik zorgt. Dat was het, tot de tekst terugkomt met correcties van de persklaarmaker en daarna nog de drukproef.

Over welke vertaling ben je het meest tevreden?
Ik ben voor mijn kast gaan staan om te kijken over welk vertaling ik het tevredenst ben, maar wat is dat moeilijk! Trouwens, ‘tevreden’, ben ik dat ooit? De ellende is dat er altijd dingen blijven waarvan je achteraf denkt: had ik niet beter zus en zo… De kunst is dat te accepteren: op een gegeven moment is het klaar, én stort je je weer op een volgende vertaling, dus moet je het loslaten.

Aan welke vertaling heb je goede herinneringen?
Goede herinneringen heb ik aan veel vertalingen. Prettig contact met de auteur speelt daar vaak een rol in. Met Claire Cameron (Canadese auteur van romans voor volwassenen) bijvoorbeeld. Naar aanleiding van de vragen die ik haar had gestuurd bij het eerste boek dat ik van haar vertaalde (De beer, waarin de verteller een meisje van vijf is) bleven we nog even doormailen over vertalen, en toen ik aan haar volgende boek bezig was (De laatste neanderthaler) hoorde ik dat ze het zo jammer vond dat ik deze keer blijkbaar niets te vragen had, omdat ze die inkijk in mijn vak zo boeiend had gevonden. Gelukkig voor haar was ik mijn vragenlijst nog aan het opstellen en konden we nog uitgebreid corresponderen.

Welke vertaling vond je het moeilijkst?
Het moeilijkst, dat waren vermoedelijk de boeken van (daar is-ie weer) John Green, omdat er bij hem haast altijd taalkundige toeren in zitten die op het eerste gezicht onoplosbaar lijken: de anagrammen in 19x Katherine, de musicalliedjes in Will Grayson, will grayson, de woordspelingen en taalpuzzels overal. Tegelijkertijd vind ik dat soort ‘moeilijk’, die uitdaging, juist heerlijk, en bovendien heb ik van het begin af aan erg prettig contact gehad met John Green, dus ook hier: volop goede herinneringen.

Will-Grayson,-Will-GraysonEén voorbeeldje, uit Will Grayson, will grayson. Toen ik dat voor het eerst las bekroop me echt de gedachte: maar dat kán ik helemaal niet! Tot op de laatste bladzijde moest er gepuzzeld worden: in het dankwoord (in het Engels ‘Acknowledgments’) begon elke regel met ‘We acknowledge’ en dat woord werd niet alleen gebruikt om lof en dank uit te delen:

‘We acknowledge that Jodi Reamer is a kickass agent. We acknowledge that this book would probably not exist if [….]. We acknowledge that nerdfighters are made of awesome.’

Ik moest dus een Nederlands woord vinden dat erboven kon staan als kop én als begin van al die verschillende zinnen kon fungeren. Uiteindelijk bood het verhaal zelf de oplossing: de musical waar het allemaal om draait bracht me op ‘toegift’, heel passend zo aan het slot, en ‘wij geven toe’ bleek in alle zinnen te gebruiken.

Overigens denk ik sindsdien nooit meer ‘dat kan ik niet’. Ik weet nu dat ik er uiteindelijk altijd wel uit kom.

Kun je een voorbeeld geven van een fragment waar je erg tevreden over bent?
De-wereld-achter-het-hekNiet van een fragment, omdat tevredenheid óf het hele boek betreft, óf een losse vondst van een of enkele woorden. Zoals ‘de Overhemden’ in De wereld achter het hek, van Zana Fraillon. Dat verhaal speelt in een vluchtelingenkamp in Australië, waar de bewakers ‘the Jackets’ worden genoemd, naar hun uniformjasje, een pars pro totum dus, maar alle voor de hand liggende vertalingen (jack, jasje, colbert) gaven niet het juiste beeld en het hele woord, ‘de Uniformjasjes’ was veel te lang. Ter inspiratie zocht ik op een gegeven moment maar eens op internet naar foto’s van zulke kampen, en wat me opviel: de bewakers droegen, als onderdeel van hun uniform, allemaal een overhemd. Alle andere mannen en jongens droegen een T-shirt. Bij ‘de Overhemden’ weet je even duidelijk als bij ‘the Jackets’ dat het om de bewakers gaat.

Welk boek dat door iemand anders vertaald is, had je zelf graag willen vertalen?
Dat is makkelijk: The Fault In Our Stars, van John Green. Ik ben zijn vaste vertaler en het was de bedoeling dat ik het zou doen, maar door omstandigheden is dat niet gelukt, iets wat ik heel erg jammer heb gevonden. Des te blijer was ik toen zijn nieuwste boek, Turtles All The Way Down, wél weer op mijn bordje viel.

Hoe kom je in beeld bij uitgevers?
Toen ik net begon heb ik zonder veel idee van de markt uitgevers aangeschreven. Dat ging toen nog op papier (oma vertelt), en de ochtend nadat ik mijn eerste brieven op de bus had gedaan hing er meteen een uitgever aan de telefoon die een gesprekje begon over non-fictie en naar mijn woordprijs informeerde. Ik, nog aan de ontbijttafel, werd compleet overrompeld en had géén idee. Met die man is het dan ook niets geworden. Enkele andere brieven leverden wel een opdracht op.

Gaandeweg kreeg ik meer benul over voorwaarden en tarieven, én kreeg ik steeds meer de smaak te pakken van betere boeken. Opnieuw uitgevers aanschrijven dus, maar nu doelgerichter, en in combinatie met introducties door meer ervaren collega’s die ik inmiddels had leren kennen ben ik verder gekomen.

Waar werk je op het moment aan?
Ik ben net begonnen aan de vertaling van Izzy + Tristan, het YA-debuut van Shannon Dunlap. Het is een hervertelling van het beroemde verhaal van Tristan en Isolde, die zich afspeelt in het hedendaagse Brooklyn. Voor daarna liggen er twee fijne kinderboeken op me te wachten.

Wat lees je in je vrije tijd?
Als ik midden in een lastige vertaling zit lees ik puur voor de ontspanning, meestal detectives (Dick Francis, Val McDermid). Verder Engelse (Ian McEwan, Kate Atkinson) en Nederlandse literatuur (vaak kinderboeken, bijv. Anna Woltz, Edward van de Vendel; vaak vertalingen van collega’s).

Elsbeth Witt: “Een vertaling is vakwerk waar heel wat uren in zitten”

Mijn naam is Elsbeth Witt, ik ben 38 en woon in Utrecht met mijn vriend, zoon van 2 en twee katten. Ik ben zzp’er en werk als redacteur, schrijver en boekvertaler Engels – Nederlands. Ik heb drie jaar School voor Journalistiek gedaan en daarna Engels gestudeerd met een master Westerse Literatuur en Cultuur. Ik werk veel als eindredacteur en persklaarmaker van studieboeken en romans. Als ik boeken vertaal, zijn dat voornamelijk young adults. Ook schrijf ik feelgoodromans.

Wanneer ben je begonnen met vertalen? Wat was je eerste vertaling?
Mijn eerste boekvertaling deed ik in 2008. Het was een roman, De rode jurk. Ik vond het echt geweldig om mijn naam in het boek te zien staan. En dat vind ik nog steeds!

Welke vertaling van jou is het bekendste, denk je?
Stad-van-beenderenIk denk dat dat de young adult-serie De Kronieken van de Onderwereld is (in het Engels The Mortal Instruments). Deel 1, Stad van Beenderen is ook verfilmd en er is een Netflix-serie van gemaakt. Ik heb vijf van de zes delen vertaald.

Hoeveel boeken heb je inmiddels vertaald?
Ik geloof dat dat er twintig zijn, waarvan drie duovertalingen. Ik ben begonnen met luchtige romans en waargebeurde verhalen. Mijn eerste young adult was Drift, later opnieuw uitgebracht als Hush, hush. Sindsdien zit ik in de young adult-hoek en dat bevalt me prima.

Wat vind je het fijnste aan vertaler zijn? En wat vind je het minst fijne?
Het fijnste is toch wel dat ik me volledig kan onderdompelen in de wereld van een boek. Gewoon thuis, in een joggingbroek, kopje koffie en chocola erbij, kat op schoot, wetend dat ik aan iets werk dat niet over een uur of een dag af moet maar pas over een paar maanden. En dat is gelijk ook het minst fijne. Want ik werk goed als er deadlinestress is.

Ik vind het fijn om afwisseling te hebben. Om ’s ochtends op pad te gaan om iemand te interviewen voor een tijdschrift, en ’s middags thuis of in een koffiecafé verder te werken aan een redactieklus die volgende week af moet. Het grote gevaar van een half jaar de tijd hebben is bij mij dat er dagen tussen zitten dat ik niet zo veel doe (ja, Twitteren, online shoppen en YouTubefilmpjes kijken). En acht uur op een dag effectief vertalen is ook gewoon iets wat ik niet kan. Vandaar dat ik geen fulltime vertaler ben, maar ook nog redactie- en schrijfwerk doe.

Hoe ga je te werk?
Eerst lees ik een boek. Soms helemaal, maar stiekem begin ik soms al met vertalen voordat ik het uit heb, want ik ben ongeduldig. Ik werk snel en maak snel beslissingen. Als ik er echt niet uitkom, zet ik er in hoofdletters bij dat ik er nog naar moet kijken en dan komt dat later wel. Als het af is, lees ik het nog een keer door. Het helpt dat ik ook persklaarmaker ben, maar toch zie je van jezelf lang niet alles. Een eerste versie is bij mij al wel behoorlijk af.

Verder vertaal ik heel vrij. Ik verzin er heus geen dingen bij, maar een tekst moet lekker lopen. De lezer moet niet doorhebben dat het een vertaling is en ik vraag me bij iedere zin af: hoe zou je dit in het Nederlands zeggen? Soms betekent dat het weglaten van een grapje (dat compenseer ik door later weer een grapje toe te voegen ergens) of iets net even anders omschrijven. Of een zin in tweeën hakken.

Soms staat er zo’n typisch Engelse zin, die je onmogelijk goed krijgt. In dat geval laat ik de vertaling los en denk ik: wat staat er nou eigenlijk echt? En dan komt er vanzelf een zin die wél soepel loopt. Niet woord voor woord de Engelse vertaling, maar dat maakt dan niet uit. Ik vind het veel belangrijker dat het lekker leest dan dat ieder woordje uit het origineel erin staat. Als de veranderingen te gortig worden, overleg ik altijd met de redacteur van de uitgeverij.

Hoe gaat dat, samen vertalen? Wat zijn de voor- en nadelen?
De laatste drie vertalingen die ik deed waren duovertalingen. Ik werkte samen met Eenzaam-en-extreem-ver-wegvertaler Anne Marie Koper aan de Ventura-saga. Een young adult-serie die zich afspeelt op een ruimteschip. Ik werd hiervoor benaderd en baalde ervan dat ik er geen tijd voor had want ik vond het zo’n originele en leuke roman. Het grote voordeel was hier dus dat het wél door kon gaan, want ik kon het samen met iemand doen.

Wij vertaalden om en om, dus de een de even hoofdstukken, de ander de oneven hoofdstukken. We hadden een gezamenlijke Dropboxmap, een gezamenlijke woordenlijst en keken elkaars hoofdstukken na. Heel fijn, zo’n frisse blik op een tekst. En ook fijn om te kunnen sparren via WhatsApp, over de telefoon of tijdens een dag samen werken. Een nadeel is dat de ander een iets andere planning kan hebben, waardoor je op elkaar moet wachten. Maar met goede afspraken is dat te voorkomen. Ook kan de stijl wat afwijken, dus je moet wel in het begin al met elkaar praten over hoe je gaat vertalen en elkaar alvast een hoofdstuk laten lezen.

Welke hulpmiddelen gebruik je allemaal?
Ik ben nergens zonder de online Van Dale. De papieren versie heb ik ook hoor, die moest ik voor mijn studie aanschaffen, maar daar kijk ik bijna nooit meer in. Verder ben ik groot fan van het Trouw Schrijfboek, het boek Voorzetsels van Prisma, synoniemen.net, Urban Dictionary en Onze Taal. De lijst met vervoegingen van Engelse werkwoorden en de pagina ‘Er + voorzetsel + werkwoord’ van Onze Taal staan bij mijn favorieten. Wikipedia gebruik ik ook veel en ik Google me suf. (Beetje jammer van de advertenties die ik zie, is dat altijd. Nee, Google, ik heb geen interesse in het aanschaffen van middeleeuwse zwaarden, het was voor een boekvertaling…).

Wat zijn volgens jou de kenmerken van een perfecte vertaling?
Perfect bestaat niet, maar het kenmerk van een goede vertaling is voor mij dat de lezer niet doorheeft dat het een vertaling is. Ik wil niet dat je als lezer denkt: oh ja, ik zie wat er in het Engels stond.

Aan welke vertaling heb je goede herinneringen?
Aan De Kronieken van de Onderwereld. Het was voor mij voor het eerst dat ik een fantasy young adult ging vertalen. Ik had werkelijk niets met fantasy. Maar het heeft me positief verrast. Ik heb me erin verdiept en kwam erachter dat heel veel wezens – bepaalde soorten elfjes bijvoorbeeld – al bestonden in andere fantasyromans. Voor sommige wezens, voorwerpen of fantasyverschijnselen heb ik zelf de woorden verzonnen. Ik hield daar een uitgebreide woordenlijst van bij en overlegde met mijn redacteur over wat we wel en niet zouden vertalen. Zo was er een demon die Ravener heette. Als je deze serie leest en je bent een jaar of dertien, weet je dan dat het komt van ‘to raven’ en ‘ravenous’? Waarschijnlijk niet. Dit werd in het Nederlands Verslinder. Toen het eerste boek verfilmd werd is mijn woordenlijst naar de filmmaatschappij gegaan en is in de ondertiteling gebruikt gemaakt van mijn vertalingen. Dat vond ik supertof!

DromenjagersEen andere kinderboekenvertaling waar ik heel trots op ben is Dromenjagers van Thomas Taylor, geschreven voor een iets jongere doelgroep dan de meeste young adults. Dit spannende verhaal over jongens die kunnen tijdreizen had alles in zich om een soort nieuwe Harry Potter te worden, maar heeft het geloof ik niet zo goed gedaan. Soms gebeurt dat, dan verdwijnt een boek al snel naar de achtergrond. Zonde! Ik zag helemaal voor me dat het een succesvolle serie zou worden, maar in het Engels is het ook bij één deel gebleven.

Wat was je grootste vertaalblunder?
Een compleet foute inschatting van de tijd die ik nog had voor een boekvertaling. Het was een van mijn eerste vertalingen (geen kinderboek, maar een roman) en die liep een stuk minder soepel dan eerdere boekvertalingen. Het was een boek dat niet zo goed geschreven was, dus het ging veel langzamer dan verwacht. Ik had me helemaal verkeken op de planning. Complete paniek, maar ik wilde geen slechte reputatie krijgen dus ik heb niets gezegd tegen de uitgeverij.

Een vriendin die ook vertaalde en de master vertalen deed op dat moment, heeft me uit de brand geholpen door de laatste paar hoofdstukken voor me te vertalen. Ik heb haar vertaling uiteraard grondig doorgelezen en ik ben ermee weggekomen. Ik weet zeker dat niemand het heeft gemerkt. Zo’n fout maak je maar één keer. Ik heb inmiddels zo’n goed contact met redacteuren bij uitgeverijen dat ik dit nu nooit meer zou doen. Ik zou het eerlijk opbiechten en vragen om meer tijd of hulp, maar ik begon net en vond toen dat ik dat niet kon maken.

Is er verschil tussen vertalen voor kinderen/jongeren en vertalen voor volwassenen?
Nee, ik ga hetzelfde te werk. Toch hou ik iets meer rekening met de doelgroep. Zo weet een tiener hier niet automatisch hoe het Amerikaanse schoolsysteem in elkaar zit, wat Homecoming is, waar een bepaalde staat ligt of dat Harrods een warenhuis in Londen is. Nu maak ik van Harrods geen Bijenkorf, want dan krijg je een zogenoemde hema-vertaling en dat is niet de bedoeling. Maar ik kan het wel kort uitleggen.

Hoe kom je in beeld bij uitgevers?
Ik heb tijdens mijn studie stage gelopen bij een uitgeverij en zo ben ik aan mijn eerste vertaling gekomen. Niet eens bij die uitgeverij maar via iemand die daar werkte en die toen weer ergens anders ging werken. Toen dacht ik: mooi, nu heb ik er in ieder geval één gedaan en met die vertaling op zak ben ik uitgevers gaan bellen. Zo ben ik weer aan een opdracht gekomen. En zo ging het balletje rollen…

Zie je dingen veranderen in het vak?
Een ongelooflijk leuke ontwikkeling in het kinderboekenvak is de opkomst van toffe young adult-imprints en -uitgeverijen. De online fancultuur die er tegenwoordig is, is geweldig. Fans van een bepaalde serie weten elkaar, de auteur en ook de vertaler makkelijk te vinden. Als ik een vraag krijg per mail over een vertaling of het verzoek om vragen te beantwoorden voor iemands profielwerkstuk, ben ik altijd helemaal trots.

Iets wat niet genoeg verandert in het vertaalvak, zijn de tarieven. Ik ben me ervan bewust dat een vertaling een grote kostenpost is bij het uitbrengen van een boek. Maar realiseer je wel waar je voor betaalt. Het is vakwerk waar heel wat uren in zitten. Bovendien ben ik fulltime zzp’er en moet ik er gewoon mijn rekeningen van betalen. In het begin van mijn vertaalcarrière had ik er nog een baan naast – ik heb een tijdje in het onderwijs gewerkt – maar nu moet ik er van leven en dat kan helaas niet van fulltime boekvertalen.

Ik ben er een tijdje helemaal mee gestopt. Ik dacht echt: ik ben niet gek, ik laat me niet langer onderbetalen voor zulk intensief werk. Dat komt misschien wat hard over, maar zo voelde het echt. Nu vertaal ik toch weer af en toe. Ik doe het alleen als ik een boek heel tof vind, als er ruim de tijd voor is en het liefst ook als ik het samen kan doen met een collega. Dat halveert het aantal uren toch weer en geeft mij de gelegenheid om er nog ander werk naast te doen.

Je schrijft ook zelf boeken. Als je een ding moest kiezen, wat zou het dan zijn: vertalen of schrijven?
Schrijven (sorry!). Vertalen vind ik heel leuk, maar in schrijven kan ik me echt verliezen. Ik kan in zo’n flow komen dat er voor ik het weet uren voorbij zijn en ik krijg er heel veel energie van. Vertalen en schrijven lijken misschien iets heel verschillend maar er zijn veel overeenkomsten. Om goed te kunnen vertalen, moet je in de eerste plaats goed kunnen schrijven. Maar de vrijheid dat ik zélf mag bepalen waar het verhaal heengaat en dat ik schrijf wat ik graag zou willen lezen… daar kan vertalen niet tegenop.

Anne Marie Koper: “Vertalers krijgen belachelijk weinig betaald”

Meneer Smit kon ontzettend goed voorlezen. In mijn herinnering las hij aan het eind van elke schooldag voor. Het is lang geleden, toen groepen nog klassen heetten. We smeekten hem vaak om door te gaan. Vooral in de periode dat hij De brief voor de koning van Tonke Dragt voorlas. Ik wilde de volgende dag gewoon weer heel graag naar school om te horen hoe het verder ging met Tiuri.

Die liefde voor voorgelezen worden en lezen is gelukkig nooit overgegaan. Op de middelbare school koos ik een pakket met zes talen. Voor mij was dat inderdaad een pretpakket. Ik heb me er altijd over opgewonden dat daar zo denigrerend over werd gedaan. Er waren ook klasgenoten voor wie dat juist een horrorpakket zou zijn geweest. Die onderwaardering voor talen heeft me er gelukkig niet van weerhouden om Engels te gaan studeren aan de UvA.

Wanneer ben je begonnen met vertalen?
Na jarenlange omzwervingen in verschillende functies bij uitgeverijen en de Vakopleiding Boekhandel en Uitgeverij vond ik het in 2010 tijd om voor mezelf te beginnen en me helemaal op het vertalen te storten.

Wat was je eerste vertaling?
Jongens,-beren-en-bergschoenenHet eerste boek dat ik vertaalde was Jongens, beren en bergschoenen van Abby McDonald, een heerlijke YA-roman over de stadse Jenna die een zomer in de wildernis van Canada doorbrengt. Het was misschien wel een van de leukste vertalingen om te doen, omdat alles nog nieuw was.

Hoeveel boeken heb je vertaald en welke vertaling is het bekendste, denk je?
Inmiddels heb ik meer dan vijfentwintig boeken uit het Engels en Duits vertaald. Van jeugd- tot managementboek en van biografie tot thriller. Eigenlijk ben ik dus geen echte kinderboekenvertaler…

Geen idee wat mijn bekendste vertaling is. Ik heb weinig tot geen inzicht in verkoopcijfers, maar wel in de uitleencijfers van de bibliotheken. Mijn meest uitgeleende vertaling is een vrouwenthriller die ik heel slecht vond. Eén keer heb ik fanmail ontvangen van een lezer die heel blij was met mijn vertaling van een biografie van Adele.

Wat vind je het fijnste aan vertaler te zijn?
De vrijheid. De vrijheid om mijn eigen tijd in te delen, om opdrachten af te wijzen, om met taal te spelen en om twee katten in mijn werkkamer te hebben.

En wat vind je het minst fijne?
De onvrijheid. De onvrijheid van deadlines, slechte vergoedingen en de beperkingen van de oorspronkelijke tekst.

Hoe ga je te werk? Hoe gaat dat, samen vertalen?
In het begin las ik het hele boek voordat ik begon. Nu laat ik het van de opdracht en de tijdsdruk afhangen. Door een stukje te lezen en wat te grasduinen krijg ik ook al een heel aardige indruk. Het eerste stuk van de vertaling moet toch meestal grotendeels opnieuw. Pas in de loop van het boek krijg ik het gevoel: o ja, zo moet het.

Ik vertaal ook graag samen met anderen. Het werkt natuurlijk het lekkerst als je elkaar een beetje kent, maar het is geen vereiste. Mijn vaste vertaalmaatjes zijn Elsbeth Witt en Anne Douqué, met wie ik ook samen twitter onder de naam @Taaldieren.

We delen het boek zo handig mogelijk op. Om en om een hoofdstuk is bijvoorbeeld fijn, omdat je dan samen ‘oploopt’ in het verhaal. We lezen elkaars vertalingen tegen. Vooral in het begin kan het rood zien van de correcties en opmerkingen. Soms is het best confronterend als iemand je op je stokpaardjes wijst, maar het is ook heel leerzaam. Daarna plakken we alle delen aan elkaar en voeren een uitgebreide eindcontrole uit.

Tijdens het vertalen houden we een woordenlijst en aantekeningen bij in Google Drive of Dropbox. Het is zo makkelijk om online bestanden te delen en te communiceren, dat we eigenlijk niet bij elkaar hoeven te komen. Toch hebben we meestal minimaal één werkbespreking IRL, al is het maar voor de gezelligheid.

Wat zijn volgens jou de kenmerken van een perfecte vertaling?
Een perfecte vertaling bestaat volgens mij niet. Je kunt elke tekst op heel veel verschillende manieren vertalen. De ene variant is niet noodzakelijkerwijs beter dan de andere.

De vraag zou eigenlijk moeten zijn: wat is volgens jou een goede vertaling? Een van de belangrijkste criteria vind ik dat de vertaling lekker leest, dat het origineel er niet doorheen schemert. Daarnaast moeten de sfeer en de stijl behouden blijven. En last but not least: geen vertaalfouten.

Is er een verschil tussen vertalen voor kinderen/jongeren en vertalen voor volwassenen?
Eigenlijk niet. Als vertaler moet je je altijd inleven in de personages, al zijn ze (veel) ouder of jonger dan je zelf bent. Waar je vooral bij YA wel mee te maken hebt, is dat jongerentaal heel snel verandert. De scheidslijn tussen eigentijds en oubollig is dun! Hoe lang vinden we dat super nog leuk in superleuk bijvoorbeeld?

Ik-heb-jouw-kaas-gepiktOverigens komen pratende dieren niet alleen in kinderboeken voor. Ik heb ook managementboeken over muizen (Ik heb jouw kaas gepikt) en stokstaartjes (Zo doen we dat hier niet!) vertaald.

Welk boek dat nog niet vertaald is, wil je graag vertalen?
Julian Is a Mermaid van Jessica Love. Het is een prentenboek over een jongetje dat zich graag als zeemeermin verkleedt. Het is wat vertalen betreft misschien geen grote uitdaging, maar ik ben helemaal verliefd op de originaliteit van de illustraties en het verhaal.

Zie je dingen veranderen in het vak?
Er verandert natuurlijk van alles, maar sommige dingen veranderen te weinig. Toen ik voor mezelf begon als vertaler wist ik dat ik er in inkomen flink op achteruit zou gaan. Nou, dat was voorzichtig uitgedrukt. Vertalers krijgen – uitzonderingen daargelaten – belachelijk weinig betaald. Omgerekend naar uurloon verdienen veel vertalers minder dan het minimumloon. Zonder vakantiegeld, zonder pensioen- en arbeidsongeschiktheidsregelingen. Daar mag wel eens iets aan gedaan worden: we verdienen gewoon een redelijke vergoeding. Daarom ben ik al vrij snel lid geworden van de Auteursbond, die zich inzet voor de belangenbehartiging van auteurs en vertalers. Denk daarbij niet alleen aan onderhandelingen over modelcontracten en vertaaltarieven maar ook aan leenrechtvergoedingen. Ik hoop dat meer vertalers zich aansluiten, want samen staan we sterker!

(foto © Simone Hoang)

Lammie Post-Oostenbrink: “Het fijnste aan vertaler zijn vind ik de vrijheid”

Mijn naam is Lammie Post-Oostenbrink. Ik ben in 1970 geboren in Drachten. Na het vwo ging ik in Groningen Scandinavische talen en hun cultuur studeren, met als hoofdtaal Deens. Tijdens mijn studie heb ik ook nog een jaar aan de universiteit van Odense gestudeerd, in het kader van het Erasmus-uitwisselingsprogramma. Na mijn studie bleek het vinden van een baan, begin jaren negentig, lastiger dan ik had gedacht en omdat het kon, heb ik bij Schoevers de eenjarige opleiding voor directiesecretaresse gedaan.

Uiteindelijk bleef ik bij een advocatenkantoor hangen, en volgde ik ook nog de avondcursus voor juridisch secretaresse, want een beetje meer kennis van het reilen en zeilen in de juridische wereld is nooit weg. Na de geboorte van mijn eerste zoon ben ik opgehouden met werken en zijn we verhuisd naar Assen. Ik speelde in die tijd al met het idee om vertaler te worden, maar ik wist absoluut niet hoe ik dit het beste kon aanpakken; hoe krijg je een voet tussen de deur en waar zet je die voet tussen de deur?

Toen mijn tweede zoon naar de basisschool ging, nam een oud-medestudent en goede vriend, Kor de Vries, die al vertaler Deens was, contact met me op. Hij zocht iemand met verstand van Deens die zijn vertalingen wilde doorlezen voordat ze naar de uitgever gingen. Dat aanbod nam ik aan en toen hij vervolgens in 2011 een vertaalmaatje nodig had, kwam hij als vanzelfsprekend bij mij uit. Sindsdien hebben we al vijf duo-vertalingen afgeleverd.

Voor mijn werk ga ik in elk geval een keer per jaar naar Denemarken, meestal in november naar BogForum, de boekenbeurs in Kopenhagen. Daar ontmoet ik dan collega-vertalers Deens uit allerlei landen (van Japan, Rusland, Griekenland, Frankrijk tot aan de VS), die allemaal door het Deense Kunstfonds zijn uitgenodigd. We bezoeken dan diverse uitgevers die hun boeken aanprijzen en we kunnen ‘onze’ schrijvers aan het werk zien. Vertaalwerk is best eenzaam en het is heel leuk om met mensen te kunnen praten die met precies hetzelfde boek bezig zijn als jij, het schept toch een band!

Naast mijn vertaalwerk ben ik actief bij de speelotheek in Assen. Een speelotheek kun je het beste vergelijken met een bibliotheek maar dan voor speelgoed. Je wordt lid van de speelotheek en dan mag je drie weken lang speelgoed mee naar huis nemen om mee te spelen. Heel leuk werk. In de speelotheek ben ik verantwoordelijk voor het inkopen van het speelgoed. Verplicht spelen dus!

Wanneer ben je begonnen met vertalen? Wat was je eerste vertaling?
In 2011 ben ik begonnen met boekvertalingen. Daarvoor maakte ik al voor diverse uitgevers zogenaamde leesrapporten, dat zijn beoordelingen van boeken die uitgevers krijgen toegestuurd uit Denemarken, Noorwegen of Zweden en waarover ze graag een uitgebreid oordeel willen hebben van iemand die die talen kan lezen.

De-jongen-in-de-kofferMijn eerste vertaling was De jongen in de koffer van Lene Kaaberbøl en Agnete Friis, het eerste boek in de trilogie over verpleegkundige Nina Borg. Ik heb de vertaling samen met mijn collega Kor de Vries gemaakt. Eigenlijk had hij de opdracht gekregen, maar omdat hij geen tijd had om de vertaling alleen te doen, heeft hij mij erbij betrokken. Kor heeft mij de kneepjes van het vak geleerd en me geweldig begeleid en de andere twee delen van de trilogie heb ik alleen vertaald.

Welke vertaling van jou is het bekendste, denk je?
1793Ik vermoed dat 1793 van Niklas Natt och Dag mijn bekendste vertaling is, al was het alleen maar omdat er vier drukken van zijn verschenen.

Hoeveel boeken heb je inmiddels vertaald?
Ik heb al 24 boeken vertaald, waaronder 4 kinderboeken (1 non-fictie), 1 dichtbundel en een tot toneelstuk bewerkte tv-serie (Borgen van Adam Price). Het grootste deel bestaat uit misdaadromans, want daar staat Scandinavië om bekend. Langzaam maar zeker verschuift de interesse van de Nederlandse uitgevers inmiddels wel richting andere genres en daar ben ik erg blij om, want er zijn zo veel mooie Deens, Noorse en Zweedse boeken te vinden!

Wat vind je het fijnste aan vertaler zijn? En wat vind je het minst fijne?
Het fijnste aan vertaler zijn vind ik de vrijheid. Ik kan zelf mijn week indelen, als de vertaling maar op de afgesproken datum wordt ingeleverd. Vaak betekent dat mijn weekend niet op zaterdag en zondag valt, maar bijvoorbeeld op maandag en woensdag. Ik probeer wel in elk geval een dag in de week vrij te houden voor andere bezigheden zoals mijn vrijwilligerswerk.

Het minst fijne vind ik dat ik alle administratie zelf moet doen. Zelf rekeningen versturen, btw-aangifte, netjes de boekhouding bijhouden. Geen hobby van me. Sinds ik een accountant in de arm heb genomen, gaat het me wel een stukje makkelijker af, vooral omdat zij meer vertalers in haar portefeuille heeft. Ze weet dus waar ik tegenaan loop en waar ik goed op moet letten.

Welke hulpmiddelen gebruik je allemaal?
Ik gebruik diverse internetwoordenboeken. De Deense, Noorse en Zweedse tegenhangers van De Dikke van Dale zijn allemaal gratis te gebruiken, dat is heel fijn. Daarnaast gebruik ik verschillende soorten synoniemenwoordenboeken in de drie talen en synoniemen.net voor het Nederlands. Ik wilde ook een abonnement nemen op de digitale Van Dale, maar ik heb gehoord dat er nogal wat problemen met de online-versie zijn, dus daar wacht ik voorlopig nog mee. Tot nu toe kan ik gelukkig alles wel vinden met de woordenboeken die ik heb. Natuurlijk maak ik ook veel gebruik van Wikipedia, voor gerechten, dierennamen, de geschiedenis van de Zweedse politie, politieke partijen en nog veel meer.

Naast de digitale hulpmiddelen ben ik ook kind aan huis in de bibliotheek. Soms heb je gewoon meer achtergrondinformatie nodig dan je op internet kunt vinden en ik gebruik die bibliotheekboeken ook vaak om een beter beeld te krijgen over een bepaald onderwerp of over een bepaald tijdperk in de geschiedenis. Meestal gaat het dan om heel specifieke informatie. Zo heb ik voor 1793 onder andere een boek over de Franse revolutie en de gevangenis in Veenhuizen gelezen. Voor een andere vertaling heb ik ooit een dubbelbiografie over Stalin gelezen. Voor die vertaling heb ik zelfs ter inspiratie een tentoonstelling in het Drents Museum bezocht over het Socialistisch Realisme uit de periode 1932-1960: de Sovjet mythe. Soms haal ik ook informatie uit tv-documentaires.

Over welke vertaling ben je het meest tevreden?
De-beet-van-de-mierHet meest tevreden ben ik over mijn vertalingen van de drie Antboy-boeken van Kenneth Bøgh Andersen. Bij kinderboeken heb je toch iets meer vrijheid bij het vertalen en Kenneth kan gewoon geweldig schrijven. Aan die vertalingen heb ik ook de beste herinneringen.

Welke vertaling vond je het moeilijkst?
Mijn moeilijkste vertaling was 1793 van Niklas Natt och Dag. Het verhaal speelt zich af in Stockholm in het jaar 1793 (logisch) en ik me erg moeten verdiepen in de Zweedse geschiedenis. Daarnaast was het een hele toer om de juiste termen voor strafwerktuigen (er zit een executie in) en diverse beroepen te vinden. Bovendien speelt Stockholm zelf een belangrijke rol in het boek, maar een groot deel van de straten bestaat niet meer! Ik heb veel tijd doorgebracht met het zoeken van oude kaarten en plattegronden, om een goed beeld te krijgen van hoe de stad er in die tijd uitzag. Het was hard werken, maar ik vond het heel leuk. Ik heb er ontzettend veel van geleerd.

Wat vind je over het algemeen lastig om te vertalen?
Het lastigst bij vertalen is het Scandinavische schoolsysteem. Je gaat daar van je zesde tot je zestiende in principe naar dezelfde school, dan doe je examen en begin je aan een vervolgopleiding en kun je onder andere naar het gymnasium, een voorwaarde om te kunnen studeren. Een Nederlands gymnasium is dus heel wat anders dan een Deense gymnasium! In kinderboeken speelt school vaak een belangrijke rol, dus daar moet altijd een oplossing voor gevonden worden. Gelukkig kom je een eind met algemene termen zoals ‘onderbouw van de middelbare school’ of iets dergelijks.

Daarnaast leveren ook politierangen problemen op, vooral sinds ze in Denemarken een reorganisatie bij de politie hebben doorgevoerd, waarbij een aantal rangen is verdwenen. Daar heb ik nu maar een soort vergelijkingslijstje van gemaakt, want ik werd er op een gegeven moment helemaal dol van.

Is er verschil tussen vertalen voor kinderen/jongeren en vertalen voor volwassenen?
Er is misschien bij het vertalen van kinder- en jeugdliteratuur iets meer ruimte voor vrij vertalen, maar verder is er wat mij betreft geen verschil. Ik vind het belangrijk dat ik de allerbeste vertaling aflever en dat de lezer volledig in het boek opgaat, daarbij vergetend dat hij een vertaling leest. Dan heb ik mijn werk goed gedaan.

Welk boek dat door iemand anders vertaald is, had je zelf graag willen vertalen?
Ik had heel graag de boeken van Roald Dahl willen vertalen, zowel zijn kinderboeken als zijn korte verhalen. Wat een feest moet dat zijn geweest, met zijn gevoel voor humor, maar ook een uitdaging om bijvoorbeeld voor al die gekke termen uit De GVR een mooie Nederlandse oplossing te vinden. Ik neem mijn hoed af voor Huberte Vriesendorp.

Van welke schrijver zou je graag eens een boek vertalen?
Ik ben enorm fan van de Deense kinderboekenschrijver Jacob Riising. Hij heeft een serie kinderboeken geschreven waarin hij gebruik maakt van voetnoten, gewoon omdat het kan. Het zijn knotsgekke verhalen en ik moet er altijd erg om lachen als ze lees.

Welk boek dat nog niet vertaald is, wil je graag vertalen?
Ik zou graag Troldeliv van Peter Madsen en Sissel Bøe vertalen. Een prachtige serie prentenboeken over een trollenfamilie, met prachtige tekeningen. Het zijn stuk voor stuk kunstwerken, die me vooral doen denken aan de tekeningen van Jean Dulieu voor Paulus de Boskabouter.

Hoe kom je in beeld bij uitgevers?
In het begin was ik een beetje bleu en wachtte ik af tot ze mij zouden mailen of bellen. Inmiddels ben ik een stuk dapperder en mail ik zelf als ik een boek tegenkom dat ik bij een bepaalde uitgever vind passen. Dat levert niet altijd een opdracht op, maar ik kom zo wel in beeld en hopelijk denken ze dan aan me als ze een Scandinavisch boek krijgen aangeboden. Tot nu toe lukt dat heel aardig!

Hoe zou de wereld eruitzien zonder kinderboekenvertalers?
Wat een kale boel zou dat zijn! Ik kan me een wereld zonder buitenlandse kinderboeken gewoon niet voorstellen. Het is zo’n verrijking voor je leven, ook als volwassene, want ik vind dat elke volwassene ook kinder- en jeugdboeken moet lezen. Kinderboekenschrijvers zijn als geen ander in staat lastige onderwerpen bespreekbaar te maken. Soms kan een buitenlandse schrijver dan precies de spijker op zijn kop slaan. Een mooi voorbeeld hiervan is De Gebroeders Leeuwenhart van Astrid Lindgren, een boek dat in het teken staat van de dood, maar dan verpakt als een heel spannend avontuur. Ik kan niemand anders bedenken die zo’n gevoelig onderwerp zo mooi onder de aandacht heeft gebracht.

Waar werk je op het moment aan?
Ik begin binnenkort aan de vertaling van een Deense verhalenbundel. Dat wordt de eerste keer dat ik korte verhalen voor volwassenen vertaal en ik heb er heel veel zin in.

Wat lees je in je vrije tijd?
Van alles. Non-fictie (biografieën, geschiedenis), misdaadromans, Engelse literatuur, Nederlandse literatuur, Scandinavische literatuur, kinderboeken in het Nederlands, Deens, Noors en Zweeds, historische romans, dichtbundels… Soms is dat ook voor mijn werk, bijvoorbeeld als ik op BogForum ben geweest, maar ik lees alles met veel plezier. Ik ben daarnaast bezig met een soort literair rondje om de wereld, waarbij ik probeer uit elk land minstens een boek te lezen. Zo ben ik al lezend onder andere al in Australië, Japan, Brazilië en India geweest. Ik kan het iedereen aanraden.

Uitgeverij Moon over Willem Jan Kok

Nynke de Groot is redacteur bij uitgeverij Moon. Zij zegt:

“Willem Jan Kok is een van onze favoriete vertalers. Willem Jan is docent Engels en vertaalde recentelijk het hilarische Supernormaal (10+) van de Britse auteurs Greg James en Chris Smith. Zo’n heerlijke vertaler die midden in de nacht een mail kan sturen dat die een nóg betere vertaling heeft bedacht voor dat ene grapje op pagina 87. We kennen hem overigens omdat hij – op eigen initiatief – een compleet boek vertaalde en ons dat opstuurde. Gewoon, voor de leuk!”